Nghịch lý sầu riêng 'hai giá'

‘Số phận’ khác nhau của trái sầu riêng

Trao đổi với chúng tôi, ông Dương Văn Đây, ở xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp cho biết thương lái đang rất “kén chọn” trong việc thu mua sầu riêng. Họ chỉ mua trái đẹp loại 1, với giá 30.000 đồng/kg, đối với giống Ri6, 40.000 – 50.000 đồng/kg đối với Monthong. Mức giá này rất thấp so với các năm trước. Nhưng nếu tỷ lệ trái trên vườn đạt chuẩn loại 1 cao xem như vẫn có được lợi nhuận tốt.

“Trên diện tích 2 ha đang canh tác nhiều giống sầu riêng, vụ này gia đình đã thu về 12 tấn sầu riêng Ri6, dự kiến còn 15 tấn Monthong và khoảng 5 tấn chuồng bò sẽ thu trong tháng 5 này. Dù giá thấp nhưng nhờ tỷ lệ trái đạt chuẩn chiếm tới 80% nên xem như cũng có lời. Lợi nhuận này tốt hơn là trồng lúa”, ông Đây chia sẻ.

Theo nhiều nhà vườn, trong bối cảnh nguồn cung dồi dào và xuất khẩu gặp khó, những vườn có tỷ lệ trái không đạt yêu cầu thu mua của thương lái đều rơi vào cảnh tiêu thụ chậm. Không ít nông dân buộc phải mang sầu riêng ra bán dọc các tuyến đường hoặc tại chợ bán lẻ.

Thực tế, với chi phí sản xuất sầu riêng hiện ở mức khoảng 20.000 đồng/kg, tăng hơn 30% so với cùng kỳ năm trước, lợi nhuận của nhà vườn hiện phụ thuộc lớn vào tỷ lệ trái đạt chuẩn. Nếu trong cùng một vườn, số lượng trái đạt yêu cầu xuất khẩu thấp, phần lớn phải bán với giá dưới 30.000 đồng/kg, hiệu quả kinh tế giảm mạnh, không còn mức lợi nhuận cao như giai đoạn trước.

“Những vườn có quá nhiều trái xấu, bị sâu, rệp, kích thước không đồng đều, tỷ lệ đạt theo yêu cầu thấp, doanh nghiệp sẽ không thu mua. Do đó, bà con mang đi bán ở dọc đường hoặc bán đổ bán tháo ở các chợ, với giá phổ biến 20.000 – 25.000 đồng/kg, để mong có được lợi nhuận tốt hơn”, ông Đây cho biết thêm.

Các thương lái cho rằng, họ vẫn thu mua sầu riêng bình thường đối với vườn đáp ứng tiêu chuẩn. Thậm chí, có khi còn phải “săn đón”, tìm vườn để đặt cọc.

Chia sẻ với chúng tôi, ông Đặng Mạnh Khương, thương lái thu mua sầu riêng ở miền Tây cho biết, hoạt động thu mua của đơn vị vẫn diễn ra khá sôi động trong chính vụ thu hoạch giống Ri6 trước đó hoặc sầu riêng Monthong như hiện tại.

“Cứ sầu riêng có cơm ngon, chúng tôi đều mua. Như giống Monthong bà con đang bán cho chúng tôi với giá 58.000 đồng/kg. Thậm chí, có thời điểm không đủ hàng để cung ứng, còn phải đi tìm, chỉ những trái không đạt yêu cầu, được xem là hàng dạt mới không thu mua”, ông Khương nói.

Hiện nay, khi sầu riêng Ri6 miền Tây bước vào cuối vụ và nguồn hàng đạt chuẩn ít, nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang các vùng trồng khác để mua, với giá cao hơn.

Một doanh nghiệp đang thu mua sầu riêng tại tỉnh Tây Ninh nói với chúng tôi rằng, dù giá ngoài thị trường đang giảm sâu nhưng công ty vẫn duy trì mức thu mua khoảng 50.000 đồng/kg đối với những nhà vườn có sầu riêng đáp ứng được yêu cầu.

“Doanh nghiệp có kế hoạch thu mua khoảng 300-400 tấn sầu riêng ở khu vực Tây Ninh, để phục vụ cho việc xuất khẩu sang nhiều nước, không riêng gì thị trường Trung Quốc. Cứ trái sầu riêng nào đạt chuẩn là chúng tôi đều mua với giá tốt hơn so với mặt bằng chung của thị trường”, ông Võ Quang Huy, đại diện Công ty xuất nhập khẩu Phương Ngọc Cái Bè chia sẻ với chúng tôi.

Nói về nguyên nhân thu mua có chọn lọc hiện nay của doanh nghiệp, ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng giám đốc Vina T&T Group cho chúng tôi biết, ngoài thị trường Trung Quốc, trái sầu riêng Việt Nam cũng đã xuất khẩu đi nhiều quốc gia khác, như Mỹ chẳng hạn. Do đó, việc ách tắt ở một thị trường chưa phải là nguyên nhân chính khiến nhiều doanh nghiệp không “thiết tha” đến chuyện thu mua. Điểm mấu chốt nằm ở hai chữ tiêu chuẩn.

Đối với những vùng trồng có nguồn gốc rõ ràng, đầu tư bài bản, sản xuất theo các tiêu chuẩn như GlobalGAP, sẽ được xếp vào một phân khúc giá bán cao hơn. Những nông dân này vì thế vẫn bán được giá 60.000 – 70.000 đồng/kg. 

“Những nhà vườn đang đi theo phân khúc sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng luôn được doanh nghiệp ưu tiên tìm đến thu mua. Tôi nghĩ đây là tiền đề để kéo bà con đang canh tác đại trà, không theo quy chuẩn vào canh tác đúng chuẩn, giúp ngành sầu riêng phát triển bền vững”, ông Tùng chia sẻ thêm.

Theo đó, một trái sầu riêng được các nhà xuất khẩu chọn mua phải có kích thước trái đồng đều, mẫu mã đẹp, chất lượng ngon, không bị sâu bệnh, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Nông dân cần chuyên nghiệp hơn

Nhiều chuyên gia cho rằng, thị trường sầu riêng hiện nay đang có sự phân hoá rõ. Việc sầu riêng xuất hiện tình trạng “hai giá” không còn đơn thuần là câu chuyện thuận mua vừa bán, mà đã trở thành bài toán cần lời giải đối với ngành hàng sầu riêng sau giai đoạn tăng trưởng nóng về diện tích.

Đặc biệt, trong bối cảnh các doanh nghiệp thay đổi phương thức thu mua, không còn mua đại trà mà chuyển sang lựa chọn sản phẩm theo tiêu chuẩn chất lượng.

 Ông Nguyễn Văn Mười, Phó tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam chia sẻ với chúng tôi rằng, từ khi xảy ra tình trạng ách tắc trong khâu kiểm nghiệm cadimi, đúng vào thời điểm nguồn cung sầu riêng tăng mạnh, thị trường đã có sự thay đổi về cách thu mua. Những trái sầu riêng đáp ứng tiêu chuẩn, bà con vẫn bán được với mức giá tốt hơn mặt bằng chung.

Tuy nhiên, ông Mười cho rằng, với thực tế sản xuất hiện nay, tỷ lệ sầu riêng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu còn khá thấp, nhiều doanh nghiệp do đó không “mặn mà” trong việc thu mua đại trà.

“Tôi nghĩ, người nông dân trồng sầu riêng đã đến lúc phải nhận thức rằng chất lượng là yếu tố quyết định. Chúng ta cần giải pháp toàn diện trong việc xây dựng tiêu chuẩn chất lượng trái sầu riêng dựa trên vùng nguyên liệu rộng lớn, dưới sự hỗ trợ của các cơ quan Ban ngành từ Trung ương đến Địa phương”, ông Mười nói thêm.

Ở góc độ chuyên gia, Tiến sĩ Trần Minh Hải, Phó hiệu trưởng Trường chính sách công và phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho chúng tôi biết, giữa lúc trái sầu riêng Việt Nam bị vướng khâu kiểm nghiệm, không thể xuất khẩu được, thì mỗi ngày Thái Lan vẫn xuất khẩu khoảng 1.000 – 2.000 container sầu riêng xuất sang thị trường Trung Quốc.

Khác biệt nằm ở việc Thái Lan đã xây dựng được hệ thống kiểm nghiệm ngay tại vùng trồng, giúp kiểm soát chất lượng tận nhà vườn trước khi hàng được đưa đi xuất khẩu. Trong khi, xuất khẩu sầu riêng của nước ta vẫn mang tính “hên xui”, chưa giải quyết được tận gốc các vấn đề về kiểm soát chất lượng.

“Nếu những vướng mắc của vụ sầu riêng miền Tây chưa được xử lý triệt để, đến mùa thu hoạch vào tháng 9-10 tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, áp lực có thể còn lớn hơn”, Ông Hải cho biết.

Theo ông Hải, những khó khăn hiện nay là dấu hiệu cho thấy, đây không đơn thuần là câu chuyện cung – cầu, mà thể hiện rõ, ngành hàng sầu riêng đang bước vào giai đoạn phân hóa mạnh về chất lượng, tiêu chuẩn và khả năng tham gia chuỗi sản xuất và xuất khẩu.

Và lời giải cho bài toán này nằm ở câu chuyện thay đổi nhận thức từ người nông dân. Theo đó, nhà vườn cần thay đổi cách sản xuất, hướng đến việc tạo ra sản phẩm thị trường cần, nghĩa là sản xuất theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp.

 Tuy nhiên, thay đổi tư duy sản xuất chỉ là bước đầu, bài toán lớn hơn nằm ở việc hình thành chuỗi liên kết đủ chặt giữa nông dân và doanh nghiệp theo tinh thần của Nghị định 98/2018/NĐ-CP, về chính sách khuyến khích phát triển hợp tác, liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp.

“Trong mô hình chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ sầu riêng, doanh nghiệp đặt ra tiêu chuẩn, nông dân dựa theo tiêu chuẩn đó để sản xuất và bán ngược lại cho doanh nghiệp. Hiện nay, có rất nhiều nhà vườn vẫn bán được sản phẩm, nhà xuất khẩu vẫn thu mua với giá đã ký kết trước đó”, ông Hải chia sẻ.

Theo nhiều chuyên gia, trong bối cảnh thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, sản xuất nhỏ lẻ không còn phù hợp, giá trị nông sản không chỉ nằm ở sản lượng mà còn là chất lượng, cùng sự chuyển đổi số mạnh mẽ, người trồng sầu riêng nói riêng và các nông sản khác nói chung, phải từng bước chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp, nhằm tránh lặp lại điệp khúc “được mùa mất giá”, mà câu chuyện của trái sầu riêng hiện nay là một ví dụ điển hình.