Mỗi lô nông sản Việt nhập khẩu vào EU cần có 'giấy khai sinh'

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Brussels, ông Trần Ngọc Quân, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và Liên minh châu Âu (EU), nhận định EU đã hoàn tất quá trình tham vấn về phạm vi, về phương thức thực hiện, và “trách nhiệm hiện thuộc về doanh nghiệp trong việc thực thi nghiêm túc các quy định này khi xuất khẩu”.

Sau thời gian dài tranh luận về các sản phẩm phái sinh, Đạo luật ủy quyền về cơ bản đã xác định danh mục hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh, trong đó bổ sung cà phê hòa tan, một số dẫn xuất dầu cọ và lưỡi bò đông lạnh.

Đối với Việt Nam, theo Tham tán Trần Ngọc Quân, thay đổi đáng chú ý nhất là việc đưa cà phê hòa tan vào danh mục.

Ông phân tích: “Ngành cà phê là đối tượng chịu tác động chính từ EUDR và ngành cà phê Việt Nam đã xác định nhu cầu phải thực thi. Nay cà phê hòa tan, một phân khúc tiện dụng đang phát triển mạnh, được đưa vào diện áp dụng sẽ tạo ra thách thức cho ngành chế biến”.

Ông cho rằng thách thức nằm ở chính đặc tính của sản phẩm, do cà phê hòa tan thường là sự phối trộn nhiều loại cà phê và nguyên liệu khác, trong đó một số sản phẩm còn chứa đậu nành hoặc bột ca cao, vốn cũng thuộc phạm vi điều chỉnh của EUDR.

Tham tán lưu ý: “Do vậy, các doanh nghiệp chế biến cà phê hòa tan phải thu thập và quản lý hệ thống thông tin nhiều hơn hẳn lĩnh vực nguyên liệu thô”.

Trong khi đó, đối với ngành cao su và gỗ, Tham tán Trần Ngọc Quân trấn an rằng đợt điều chỉnh lần này “không có vấn đề mới phát sinh”. Các sản phẩm làm từ cao su lưu hóa, dây đai băng tải và truyền động, ghế máy bay và xe cơ giới được đưa ra khỏi diện áp dụng.

Theo Tham tán, đây được xem là “tín hiệu mừng cho ngành công nghiệp chế biến cao su, nhất là các sản phẩm tái chế từ nguyên liệu cao su trước đó”, song nỗ lực vận động đưa các dụng cụ, đồ dùng nhà bếp khỏi danh mục chưa thành công.

Để xác định hàng hóa có thuộc phạm vi điều chỉnh hay không, ông đưa ra bộ câu hỏi đơn giản cho doanh nghiệp cao su: sản phẩm làm từ cao su tự nhiên hay tổng hợp; có phải hàng tái chế không; có phải sản phẩm lưu hóa không. Ông Quân lưu ý sản phẩm làm từ cao su tự nhiên vẫn thuộc diện điều chỉnh.

Một điểm mới được Tham tán Thương mại Việt Nam tại Bỉ và EU Trần Ngọc Quân đánh giá là “bước tiến” của EUDR nằm ở cơ chế khai báo hộ. Doanh nghiệp thu mua và hợp tác xã có thể khai báo thay cho nông dân, hộ sản xuất cá thể, hiệp hội có thể khai thay các doanh nghiệp nhỏ.

Tham tán cho rằng cơ chế này phản ánh thực tế thương mại nông sản ở các nước đang phát triển, nơi hàng hóa được thu mua từ nhiều nguồn nhỏ lẻ, trong bối cảnh người nông dân còn gặp hạn chế về khả năng tiếp cận thông tin và ngoại ngữ. Tuy nhiên, Tham tán cảnh báo đây chỉ là cơ chế khai báo hộ, còn sản phẩm vẫn phải có đầy đủ thông tin truy xuất nguồn gốc.

Ông giải thích: “Nói đơn giản, mỗi sản phẩm sinh ra phải có “giấy khai sinh” đi kèm để chứng minh thời gian sản xuất, số lô đất, quyền sử dụng đất”. Như vậy, mỗi lô hàng cần được lập “giấy khai sinh” ngay từ khâu sản xuất và hồ sơ này sẽ đi cùng sản phẩm trong toàn bộ vòng đời.

Về mặt kỹ thuật, dữ liệu cốt lõi gồm tọa độ thửa đất cùng thông tin pháp lý về quyền sử dụng đất và ngày sản xuất, các hợp tác xã đóng vai trò đầu mối tổng hợp dữ liệu trung gian thay vì hàng nghìn hộ phải tự truy cập Hệ thống thông tin của EU. Tham tán nhấn mạnh: “Có như vậy, doanh nghiệp thu mua hàng hóa từ hàng nghìn hộ sản xuất mới đáp ứng điều kiện xuất khẩu vào EU”.

Tham tán Trần Ngọc Quân cũng chỉ ra khoảng cách giữa quy định trên lý thuyết và việc triển khai trong thực tế. Tham tán nhận định cơ chế khai báo được EU mô tả là “đơn giản, dễ thực hiện”, nhưng hoạt động sản xuất và thu mua tại các nước đang phát triển chủ yếu vẫn mang tính nhỏ lẻ, vì vậy, ngay cả một quy trình được đơn giản hóa vẫn có thể phức tạp đối với nông dân và hộ gia đình.

Tham tán cho biết trang khai báo dự kiến mở từ cuối tháng 7, nhưng chỉ sử dụng ngôn ngữ Anh. Ông nhận định đây là rào cản không nhỏ với nhiều nông hộ. Bên cạnh đó là nguy cơ xảy ra sự cố kỹ thuật khi các trang thông tin và đường dẫn văn bản của EU liên tục quá tải do lượng truy cập tăng mạnh trong thời gian cận kề hạn chót.

Trong bối cảnh khung pháp lý về cơ bản đã hoàn tất và thời hạn thực thi khó có khả năng tiếp tục lùi, Tham tán Trần Ngọc Quân nhấn mạnh EUDR là quy định bắt buộc. Quy định này không liên quan đến mở cửa thị trường hay chất lượng sản phẩm, mà đặt trọng tâm ở dữ liệu và quản trị dữ liệu hàng hóa.

Tham tán nhấn mạnh doanh nghiệp lớn còn khoảng 5 tháng trước thời hạn 30/12/2026, trong khi doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ có thêm thời hạn 6 tháng.

Theo ông, đây là “thời gian vàng” để doanh nghiệp chuyển sang hệ thống quản lý dữ liệu sản phẩm, với nguyên tắc chỉ những lô hàng đáp ứng đầy đủ yêu cầu về dữ liệu mới đủ điều kiện xuất khẩu vào EU; doanh nghiệp không thể thu mua các lô hàng không rõ ràng về EUDR để đưa vào thị trường này.

Vì vậy, doanh nghiệp xuất khẩu cần hướng dẫn hệ thống thu mua của mình hỗ trợ nông dân, trang trại thiết lập dữ liệu sản xuất, các địa phương cần hướng dẫn người sản xuất kê khai theo từng lô hàng và khuyến khích tham gia hợp tác xã, ký hợp đồng với công ty thu mua để được hỗ trợ khai báo.

Về phần mình, Thương vụ Việt Nam tại Bỉ và EU đang và sẽ liên tục cập nhật các hướng dẫn áp dụng của EU để phổ biến cho doanh nghiệp, hiệp hội, nhất là theo dõi hướng dẫn cụ thể từ cuối tháng 7 này. Đồng thời, Thương vụ cũng phối hợp với các hiệp hội ở cả EU và Việt Nam để cùng đối thoại với phía EU.

Cơ chế phối hợp này đã cho thấy hiệu quả khi Thương vụ cùng Liên đoàn Da châu Âu (COTANCE) vận động thành công việc đưa các sản phẩm da ra khỏi phạm vi điều chỉnh của EUDR trong đợt điều chỉnh lần này.