Tại sao các nhà đầu tư đứng ngồi không yên về thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản?

Trước đây, trái phiếu chính phủ Nhật Bản (JGB) từng duy trì mức lợi suất cực thấp. Do lợi suất thấp, chúng đã biến thành một loại mỏ neo cho thị trường nợ toàn cầu, giúp giảm bớt áp lực lên chi phí đi vay của chính phủ trên toàn thế giới. Nhưng giờ mỏ neo đó có thể sắp không còn nữa.

Lợi suất JGB kỳ hạn 40 năm đã tăng vọt lên trên 4% vào giữa tháng 1, mức cao chưa từng thấy đối với bất kỳ chứng khoán nợ nào của chính quyền Tokyo trong hơn ba thập kỷ qua.

Lý do bắt nguồn từ việc Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ), cơ quan sở hữu hơn một nửa số trái phiếu chính phủ, bắt đầu thu hẹp tốc độ mua vào. Một lý do khác là khả năng Thủ tướng Sanae Takaichi sẽ phát hành thêm nợ để tài trợ cho kế hoạch cắt giảm thuế của mình.

Kết quả là, thị trường đã biến động bất thường trong nhiều tháng qua và một số cuộc đấu giá JGB diễn ra không mấy khả quan. Các nhà đầu tư đang cảnh giác trước nguy cơ những biến động trên thị trường JGB lan sang thị trường toàn cầu.

Hiện tại, lợi suất trái phiếu toàn cầu cũng đang tăng cao và giới đầu tư vẫn lo ngại về khả năng kiềm chế thâm hụt ngân sách của chính phủ nhiều nước trên thế giới.

Sức hút của trái phiếu chính phủ lớn đến đâu?

Trái phiếu chính phủ thường được coi là một trong những tài sản đầu tư an toàn nhất vì khả năng tổ chức phát hành – ở đây là chính phủ của một quốc gia – phá sản là tương đối thấp.

Chính phủ có thể tự đặt ra các quy tắc của riêng mình và thường có khả năng huy động vốn khi cần thiết. Trái phiếu dài hạn có xu hướng mang lại cho nhà đầu tư lợi suất tương đối cao với rủi ro tương đối thấp.

Trong nhiều thập kỷ, thị trường trái phiếu chính phủ Nhật Bản với quy mô 7.500 tỷ USD được coi là một trong những thị trường ổn định nhất. Nhưng gần đây, nhu cầu đã yếu đi vì một vài lý do, dẫn đến giá trái phiếu giảm và lợi suất tăng.

Tại sao nhu cầu suy yếu?

Từ lâu, BoJ đã là khách hàng lớn nhất của JGB. Trong ba thập kỷ qua, nền kinh tế Nhật Bản đã phải trải qua một chu kỳ giảm phát kéo dài gọi là “Thập kỷ mất mát”. Để hỗ trợ chính phủ vay thêm nợ và chi tiêu nhiều hơn, BoJ phải mua lượng lớn JGB để kích thích nền kinh tế.

Song, khi Nhật Bản thoát khỏi tình trạng giảm phát và không cần phải củng cố nền kinh tế thông qua hoạt động mua trái phiếu nữa, BoJ đã bắt đầu thu hẹp quy mô trái phiếu mà cơ quan này nắm giữ. Khi BoJ rút lui, thị trường JGB không có đủ khách hàng để hấp thụ nguồn cung khổng lồ, khiến nhu cầu suy yếu.

Còn điều gì khác góp phần khiến nhà đầu tư lo ngại?

Vào ngày 21/1, chính phủ Nhật Bản đã phê duyệt gói kích thích kinh tế trị giá 21.300 tỷ yen (tương đương khoảng 137 tỷ USD). Theo Bloomberg, đây là gói chi tiêu lớn nhất của Tokyo kể từ đại dịch COVID-19.

Thủ tướng Takaichi cũng kêu gọi tổ chức bầu cử sớm vào ngày 8/2 và hứa hẹn sẽ tạm hoãn thuế bán hàng 8% đối với nhóm thực phẩm trong hai năm nếu liên minh của bà thắng cử.

Điều đó khiến một số nhà đầu tư bất an vì các biện pháp kích thích như vậy thường đòi hỏi chính phủ phải vay thêm tiền, tức là phát hành thêm trái phiếu.

Thông thường, khi nguồn cung trái phiếu tăng, giá trái phiếu sẽ giảm và các nhà đầu tư sẽ không muốn bị mắc kẹt với những tài sản có thể mất giá.

Thủ tướng Takaichi chưa tiết lộ chính quyền của bà sẽ tài trợ cho kế hoạch cắt giảm thuế bằng cách nào nhưng theo Bộ Tài chính, động thái đó dự kiến sẽ tiêu tốn khoảng 5.000 tỷ yen mỗi năm.

Một kết quả khả quan trong cuộc bầu cử sắp tới cũng có thể khuyến khích bà Takaichi thúc đẩy thêm các biện pháp kích thích kinh tế khác.

Ngoài ra, nhóm đối lập của chính quyền bà Takaichi đã cam kết bãi bỏ vĩnh viễn thuế thực phẩm. Lời hứa hẹn này đang làm dấy lên lo ngại về kỷ luật tài khoá lỏng lẻo hơn trên chính trường Nhật Bản.

Ở diễn biến khác, lợi suất đi lên cũng có thể tạo ra một mức giá sàn cho trái phiếu chính phủ Nhật Bản. Các nhà đầu tư nước ngoài đang tận dụng mức lợi suất cao nhất trong nhiều năm để tạo thêm lợi nhuận.

Dữ liệu của Hiệp hội các nhà môi giới chứng khoán Nhật Bản cho thấy nhà đầu tư nước ngoài đang chiếm khoảng 65% giao dịch bằng tiền mặt hàng tháng đối với trái phiếu Nhật Bản, tăng từ mức 12% vào năm 2009.

Nhưng các tổ chức trong nước vẫn là những bên mua trái phiếu Nhật Bản lớn nhất và nhu cầu của họ đang bị kìm hãm khi biến động trên thị trường gia tăng.

Rủi ro là gì nếu nhu cầu tiếp tục suy yếu trong năm 2026?

Nhu cầu trái phiếu suy yếu trong thời gian dài sẽ khiến lợi suất vọt tăng, từ đó kéo chi phí đi vay trong toàn nền kinh tế Nhật Bản lên cao hơn. Điều này sẽ ảnh hưởng đến chính phủ, các doanh nghiệp và cả các hộ gia đình.

Hiện tại, giới quan sát đã lo ngại về gánh nặng nợ công khổng lồ của Nhật Bản. Và những diễn biến mới nhất càng đặt BoJ vào một tình thế khó khăn: tiếp tục duy trì lãi suất ở mức thấp hay tăng lãi suất để kiểm soát lạm phát.

Đối với các công ty bảo hiểm nhân thọ Nhật Bản, lợi suất cao hơn có thể dẫn đến những khoản lỗ trên giấy khổng lồ đối với danh mục trái phiếu mà họ tích luỹ trong nhiều năm qua.

4 trong số các công ty bảo hiểm nhân thọ lớn nhất Nhật Bản đã báo cáo khoảng 60 tỷ USD lỗ chưa thực hiện đối với danh mục trái phiếu trong nước trong năm tài chính gần nhất, gấp 4 lần con số một năm trước.

Chính phủ và ngân hàng trung ương Nhật Bản có lo lắng hay không?

Theo Bloomberg, có một số dấu hiệu cho thấy cả BoJ và chính phủ Nhật Bản đều lo ngại về biến động gia tăng trên thị trường trái phiếu.

Sau đợt bán tháo JGB dữ dội vào ngày 20/1, Bộ trưởng Bộ Tài chính Satsuki Katayama đã kêu gọi các nhà đầu tư “bĩnh tĩnh lại”.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng phát biểu trên truyền thông rằng ông đã trò chuyện với người đồng cấp Nhật Bản. Vị quan chức lưu ý cuộc báo tháo cũng ảnh hưởng đến thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ.

Ngân hàng trung ương Nhật Bản đã tỏ ra thận trọng ngay cả trước đợt bán tháo đó. Thống đốc BoJ Kazuo Ueda lưu ý vào đầu tháng 12 năm ngoái rằng lợi suất JGB dài hạn đang tăng “với tốc độ khá nhanh”.

Để tránh gây bất ổn, BoJ đang lên kế hoạch làm chậm tốc độ rút lui khỏi thị trường. Trong mỗi quý kể từ tháng 4 tới, cơ quan này sẽ giảm lượng mua trái phiếu hàng tháng 200 tỷ yen, thay vì mức giảm hiện tại là 400 tỷ yen.

Ông Ueda cũng cho biết ngân hàng trung ương sẽ tăng cường mua trái phiếu trong những trường hợp đặc biệt để ổn định thị trường nếu cần thiết.

Chính phủ cũng đang cố gắng tránh gây thêm áp lực lên lợi suất. Để tài trợ cho gói kích thích kinh tế mới, Tokyo đã chọn phụ thuộc vào nợ ngắn hạn. Theo đó, họ sẽ tăng phát hành trái phiếu kỳ hạn 2 năm và 5 năm thêm 300 tỷ yen mỗi loại.

Tuy nhiên, Thủ tướng Takaichi lưu ý điều quan trọng hơn đối với chính phủ của bà là tập trung nâng cao tăng trưởng kinh tế thay vì lo ngại về lợi suất. Bà nói không thể tách biệt tác động của chính sách tài khoá lên biến động lợi suất.