Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước từ 2026: Cơ chế bán vốn và suất mua cổ phiếu giá rẻ cho người lao động

Theo quy định tại Nghị định, “Cổ phần hóa” được xác định là quá trình chuyển đổi loại hình doanh nghiệp từ công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ thành công ty cổ phần.

Đối tượng thực hiện là các doanh nghiệp cấp I, bao gồm: Công ty mẹ của tập đoàn kinh tế; Công ty mẹ của tổng công ty nhà nước; Công ty mẹ trong nhóm công ty mẹ – công ty con; và các Công ty TNHH một thành viên độc lập do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.

Để tiến hành cổ phần hóa, các doanh nghiệp này phải thỏa mãn đồng thời hai điều kiện: Thứ nhất, không thuộc diện Nhà nước cần nắm giữ 100% vốn điều lệ. Thứ hai, giá trị thực tế của doanh nghiệp (sau khi đã xử lý tài chính và định giá theo quy định) phải bằng hoặc lớn hơn các khoản phải trả.

Về phương thức, Nghị định 57 cho phép áp dụng linh hoạt 3 hình thức cổ phần hóa. Thứ nhất, giữ nguyên vốn nhà nước hiện có, phát hành thêm cổ phiếu để tăng vốn điều lệ.

Thứ hai, bán một phần vốn nhà nước hiện có hoặc kết hợp vừa bán bớt vốn nhà nước vừa phát hành thêm cổ phiếu. Thứ ba, bán toàn bộ vốn nhà nước hiện có hoặc kết hợp vừa bán toàn bộ vốn nhà nước vừa phát hành thêm cổ phiếu.

Cơ chế bán cổ phần ưu đãi

Một trong những nội dung được quan tâm nhất là chính sách bán cổ phần cho người lao động (NLĐ), bởi điều này ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc cổ đông và động lực làm việc của nhân sự sau chuyển đổi.

Nghị định quy định đối tượng được mua bao gồm NLĐ làm việc theo hợp đồng, người quản lý doanh nghiệp tại thời điểm xác định giá trị doanh nghiệp, và cả các cán bộ được cử làm đại diện vốn tại doanh nghiệp khác (nếu chưa được hưởng chính sách tương tự).

Quyền lợi cụ thể như sau:

Hạn mức: Được mua tối đa 100 cổ phần cho mỗi năm thực tế làm việc tại khu vực nhà nước.

Giá bán: Chỉ bằng 60% giá trị 1 cổ phần tính theo mệnh giá (tương đương 6.000 đồng/cổ phần so với mệnh giá 10.000 đồng).

Số cổ phần này bị hạn chế chuyển nhượng trong vòng 3 năm kể từ ngày nộp tiền mua. Tổng giá trị bán ưu đãi không được vượt quá giá trị vốn chủ sở hữu theo sổ sách kế toán.

Đặc biệt, chính sách này cũng áp dụng cho người đại diện hộ gia đình nhận khoán ổn định lâu dài với công ty nông, lâm nghiệp với hạn mức và giá bán tương tự.

Để khuyến khích nhân sự chất lượng cao ở lại sau cổ phần hóa, Nghị định mở ra cơ chế mua thêm cổ phần (ngoài số lượng ưu đãi theo thâm niên) cho những người có cam kết làm việc ít nhất 3 năm (kể từ ngày doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp lần đầu).

Giá bán trong trường hợp này là giá khởi điểm được phê duyệt trong phương án cổ phần hóa (không phải giá ưu đãi 60% mệnh giá). Hạn mức mua thêm được phân hóa:

Mức thông thường: Mua thêm 200 cổ phần/01 năm cam kết, tối đa không quá 2.000 cổ phần/người.

Đối với chuyên gia giỏi, trình độ cao: Mua thêm 500 cổ phần/01 năm cam kết, tối đa không quá 5.000 cổ phần/người. (Tiêu chí chuyên gia giỏi do doanh nghiệp xây dựng và phải được Hội nghị người lao động thông qua).

Số cổ phần mua thêm này sẽ được chuyển đổi thành cổ phần phổ thông sau khi kết thúc thời gian cam kết.

Doanh nghiệp và người lao động cần lưu ý các ràng buộc pháp lý chặt chẽ liên quan đến số cổ phần mua thêm theo cam kết.

Trường hợp khách quan: Nếu doanh nghiệp thay đổi cơ cấu, di dời, thu hẹp sản xuất khiến NLĐ mất việc trước thời hạn cam kết, số cổ phần đã mua thêm sẽ được chuyển đổi thành phổ thông. Nếu NLĐ muốn bán lại, công ty cổ phần có trách nhiệm mua lại với giá sát giá thị trường.

Trường hợp chủ quan: Nếu NLĐ tự ý chấm dứt hợp đồng trước thời hạn cam kết, họ buộc phải bán lại toàn bộ số cổ phần mua thêm cho công ty. Giá mua lại sát giá thị trường nhưng không được vượt quá giá gốc đã mua tại thời điểm cổ phần hóa.

Nghị định cũng quy định rõ phương án xử lý đối với lao động không thể bố trí việc làm tại công ty cổ phần:

Người lao động dôi dư được hưởng chính sách theo quy định của pháp luật.

Người quản lý doanh nghiệp (cấp I và cấp II) nếu không bố trí được công việc mới dù đã tìm mọi biện pháp, sẽ được giải quyết theo chính sách tinh giản biên chế hoặc quy định của pháp luật về lao động.

Ngoài ra, trường hợp doanh nghiệp thực hiện tái cơ cấu chuyển thành công ty cổ phần thông qua Công ty Mua bán nợ Việt Nam cũng được áp dụng các chính sách tương tự về bán cổ phần cho người lao động.

Nếu người lao động có nhu cầu mua thêm cổ phần vượt quá các hạn mức ưu đãi và cam kết nêu trên, họ phải thực hiện đăng ký đấu giá công khai như các nhà đầu tư thông thường.