Cao nguyên đá Đồng Văn Giữa vinh quang và hoài niệm

Tháng 12 năm 2025, tại Exhibition World Bahrain, dưới ánh đèn lấp lánh của lễ trao giải World Travel Awards, Cao nguyên đá Đồng Văn được vinh danh là “Điểm đến văn hóa hàng đầu thế giới”. Đó là khoảnh khắc đá trở thành vàng, với cơ hội quảng báo và thu hút du khách tuyệt vời, nhưng từ những trải nghiệm gần đây của mình, tôi thấy những nguy cơ vụn vỡ của vùng di sản đá, khi dòng lũ du lịch không được kiểm soát tốt có thể sẽ cuốn trôi những điều đẹp đẽ nhất của Đồng Văn.

Mỗi lần đến Đồng Văn, tôi thường đứng lại ở một khúc quanh của con đường Hạnh Phúc, giữa đèo Mã Pì Lèng, để nghe tiếng gió lan qua những hẻm đá như tiếng vọng của tổ tiên những sắc dân miền đá. Phía dưới tầm nhìn của tôi là thung lũng sâu thẳm của dòng sông Nho Quế, nơi những mảnh ruộng hẹp uốn lượn như những đường chỉ trên bàn tay chai sạn của người nông dân H’Mông. Hình ảnh ấy nhắc nhở tôi, rằng Đồng Văn không phải là địa danh du lịch thông thường; nó là một hệ sinh thái văn hóa, nơi lễ hội Gầu Tào vang vọng tiếng khèn, nơi những nếp nhà trình tường làm nền cho nhành hoa đào đá, và những bộ trang phục thổ cẩm kể chuyện về lịch sử di cư và sinh tồn.

Sự công nhận Công viên Địa chất Toàn cầu từ UNESCO năm 2010 đã mở ra cánh cửa cho du lịch, biến vùng đất nghèo khó này thành điểm sáng kinh tế. Mỗi năm, Hà Giang đã đón trên dưới 2 triệu du khách, trong đó có khoảng 10% người nước ngoài, mang về hàng ngàn tỷ đồng. Với danh hiệu mới nhất, những con số ấy sẽ còn tăng lên. Đối với nhiều cư dân trong các bản làng, du lịch là phép màu. Nhiều ngôi nhà đã trở thành homestay, sự xuất hiện của du khách không chỉ mang lại thu nhập, mà những cuộc trò chuyện bên bếp lửa còn đưa người ta đến những chân trời kiến thức khác.

Nhưng sau đó thì sao? Niềm lạc quan của tôi nhanh chóng bị che mờ bởi những cảnh báo về overtourism – hiện tượng du lịch quá tải mà nhiều điểm đến trên thế giới đã phải gánh chịu, từ Venice đến Machu Picchu. Ở Đồng Văn, nó biểu hiện qua những bản làng như Sủng Là hay Pả Vi, và đặc biệt là thị trấn Đồng Văn, nơi homestay mọc lên như nấm sau mưa, chen chúc giữa những ngôi nhà trình tường cổ kính. Một buổi sáng mùa xuân năm 2025, tôi được trải nghiệm sự ùn tắc giao thông trên cao nguyên đá khi các con đèo như Thẩm Mã, Bắc Sum và Mã Pì Lèng kẹt cứng xe cộ, du khách chen chúc trong các phòng nghỉ ở Đồng Văn và Mèo Vạc. Du khách đến, họ chụp ảnh, rồi đi. Có nhiều người đăng trạng thái trên mạng xã hội để nói về sự kết nối tâm hồn của họ với Đồng Văn, rằng mỗi tảng đá ở đây đều có linh hồn. Nhưng cũng có những người cảm nhận được sự “ghét bỏ” từ ánh nhìn của nhiều người dân địa phương dọc Ha Giang Loop, nơi mà sự xâm nhập của xe máy và rác thải làm thay đổi nhịp sống yên bình.

Vấn đề không chỉ dừng ở sự thương mại hóa. Mật độ lưu trú cao có thể dẫn đến xây dựng trái phép, phá rừng phòng hộ, và ô nhiễm – những yếu tố đe dọa chính di sản địa chất mà UNESCO đã bảo vệ. Một báo cáo từ năm 2018 đã cảnh báo sớm: việc đưa du khách vào các hang động ở Quản Bạ, hay ở Đồng Văn tăng nguy cơ phá hủy hệ sinh thái bên trong hang.

Thực tế đã xảy ra: những tòa nhà hiện đại mọc lên ở các bản làng của người Lô Lô, người Hmong, Dao, trên những đỉnh đèo phá vỡ không gian, cảnh quan truyền thống. Rồi những ta luy sụp đổ do lở đất sau cơn mưa lớn, xói mòn hàng nghìn mét khối đất đá – một phần do áp lực từ du lịch làm suy yếu cơ sở hạ tầng. Trẻ em trong những bản làng, thay vì học nghề dệt, thay vì lên nương, nhiều đứa chọn cách lang thang xin kẹo từ du khách, tạo nên những cảnh tượng không thoải mái.

Ở các thị trấn như Đồng Văn hay Mèo Vạc, nơi mà 30 năm trước, đã khiến tôi sững sờ xúc động trước vẻ đẹp của phiên chợ cuối tuần, khi chứng kiến những bà con từ các bản làng đi bộ xuyên đêm để kịp dự phiên chợ, họ gặp gỡ nhau, cùng uống rượu, cùng ăn một bữa ngon, khoe những con chim họa mi tự mình thuần hóa…

Những năm gần đây, tôi vẫn quay lại, nhưng những phiên chợ đã khác, không còn sự háo hức, không còn niềm vui gặp gỡ, bầu không khí của phiên chợ là ánh mắt tò mò của du khách, và hy vọng bán được hàng của những người bán hàng chuyên nghiệp. Giao thông đã tốt hơn, chợ họp hàng ngày nhiều hơn, thương mại điện tử… đời sống vật chất và phương thức giải trí đa dạng hơn… là những điều tốt.

Nhưng giá cả bị đẩy lên cao ngất cho du khách nước ngoài – một tô phở có thể đắt gấp đôi, và những món hàng giả thủ công được bán hàng ngày, khiến hậu duệ của những chủ nhân cổ xưa trên mảnh đất này hoặc trở thành khách, hoặc là họa tiết trang trí. Sự tập trung du khách với mật độ cao có thể gây rối loạn sinh thái và văn hóa, khiến khả năng chịu tải của Đồng Văn có nguy cơ bị đẩy đến giới hạn, không phải viễn cảnh xa xôi gì.

Vậy thì, Đồng Văn phải làm gì để không phải là nạn nhân thụ động của sự quá tải du khách? Giống như tổ tiên của những sắc dân cao nguyên, những người đã thích nghi với đá núi qua hàng thế kỷ, cộng đồng địa phương sẽ tìm ra cách để cân bằng. Với sự hỗ trợ từ các chương trình địa phương, tôi đã thấy nhiều người dân nâng cấp homestay của mình thành mô hình kết hợp, nơi du khách không chỉ ngủ nghỉ mà còn học dệt thổ cẩm, tham gia chợ phiên, hoặc lắng nghe chuyện kể bên lửa trại.

Chương trình OCOP – Một xã một sản phẩm – đã biến mật ong bạc hà hay rượu ngô men lá thành biểu tượng hàng hóa. Đó là động lực tạo nên sự bảo tồn sinh cảnh chủ động. Nhưng, ở mức độ cao hơn, chính quyền tỉnh Tuyên Quang mới cần nâng cao năng lực hợp tác quốc tế để đào tạo đội ngũ cán bộ, từ quản lý bền vững đến quy hoạch không gian, học hỏi từ các geopark trên khắp thế giới để không đi lại những vết xe đổ.

Nếu như đánh giá một cách nghiêm túc những tác động mà những sự vinh danh quốc tế đối với cao nguyên đá có thể mang lại, tôi nghĩ chính quyền Tuyên Quang cần sớm phát triển ứng dụng để theo dõi mật độ lưu trú theo thời gian thực. Để thấy bản làng mình đang quá tải hay không, để gợi ý điều hướng du khách một cách chủ động.

Chuyển đổi số, kết hợp với phí tham quan, hạn ngạch tiếp nhận du khách có thể phân tán dòng người, giảm áp lực lên di sản. Và quan trọng nhất, trao quyền cho cộng đồng: cư dân địa phương tham gia quyết định, từ thiết kế tour đến giám sát môi trường, minh bạch tỷ lệ tái phân bổ nguồn thu từ du khách về cộng đồng, đảm bảo rằng du lịch phục vụ cộng đồng, chứ không phải ngược lại.

Đêm Cao nguyên đá Đồng Văn được vinh danh tại Bahrain, tôi đang ở trang trại của mình. Ở đó, trong sự tĩnh lặng nguyên thủy của những cánh rừng già bao quanh, câu chuyện giữa tôi với những người anh em trong bản làng thường là việc giữ gìn linh hồn của vùng đất. Tôi luôn tin rằng, Đồng Văn cũng như những điểm đến nổi tiếng khác, đều không chỉ là điểm đến, mà là bài học về sự cân bằng – nơi đá vẫn là đá, và con người là một phần của không gian ấy, chứ không phải kẻ chinh phục.

Trong thế giới này, nơi du lịch thường nuốt chửng những gì nó yêu thích, Đồng Văn cần viết tiếp câu chuyện mà tổ tiên của những cư dân nơi đây đã từng kể: về hy vọng, về sự kiên cường, và về những con người nhỏ bé giữa những rừng đá chập trùng.