Dự kiến hơn 800 000 tỷ đồng cho chương trình mục tiêu quốc gia 2026 2030

Sáng ngày 14/8, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình mục tiêu quốc gia.

Trình bày tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, việc xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể là bước cụ thể hóa chủ trương của Bộ Chính trị và chỉ đạo của Đảng ủy Chính phủ.

Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn trình bày tờ trình của Chính phủ. Ảnh: CTTĐT Quốc hội

Theo Bộ trưởng, Quốc hội khóa XV đã phê duyệt chủ trương đầu tư 4 chương trình tại các Nghị quyết số 162/2024/QH15, 249/2025/QH15, 257/2025/QH15 và 262/2025/QH15. Tuy nhiên thực trạng quản lý các chương trình hiện nay vẫn còn nhiều bất cập như nội dung dàn trải, cồng kềnh văn bản hướng dẫn, giao thoa về đối tượng, địa bàn và nhiệm vụ; lập kế hoạch, chuẩn bị dự án chưa gắn chặt với điều kiện thực hiện, khả năng giải ngân và sản phẩm đầu ra.

Tỷ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách Trung ương đến hết năm 2025 chỉ đạt 76,8% (khoảng hơn 135.000 tỷ đồng). Tính đến ngày 31/7/2026, việc giải ngân số vốn kéo dài sang năm 2026 mới đạt 23%.

Giai đoạn 2026 – 2030, tổng ngân sách Trung ương dự kiến cho các chương trình là 362.725,657 tỷ đồng (bằng 187,8% giai đoạn trước). Nếu duy trì cơ chế nhiều đầu mối, rủi ro lãng phí và chậm trễ sẽ tiếp diễn. Do đó, Chính phủ đề xuất giải pháp thống nhất tên gọi, cơ cấu lại nội dung và đổi mới cơ chế quản lý để bảo vệ kết quả đã đạt được và nâng cao hiệu quả ngân sách.

Theo đề xuất của Chính phủ, tên gọi chính thức của chương trình là “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035”.

Chương trình được hợp nhất từ 4 chương trình hiện hành (văn hóa; giáo dục – đào tạo; nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển). Riêng Chương trình phòng, chống ma túy đến năm 2030 tiếp tục thực hiện riêng theo Nghị quyết số 163/2024/QH15 do tính chất bảo đảm an ninh, trật tự xã hội đặc thù.

Tổng vốn huy động giai đoạn 2026 – 2030 dự kiến là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương là 345.000 tỷ đồng. Chính phủ định hướng cơ cấu ngân sách gồm khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên.

Bộ trưởng Tài chính cho biết, cấu trúc 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm của chương trình gồm: Phát triển hạ tầng thiết yếu và bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, việc làm, nâng cao thu nhập (chuỗi giá trị, OCOP, tín dụng chính sách); hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nguồn nhân lực; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển, y tế cơ sở, đối tượng dễ bị tổn thương; bảo tồn và phát triển văn hóa, công nghiệp văn hóa, di sản; thực hiện chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, vùng tái định cư thủy điện; quản lý, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá.

Chính phủ dự kiến chuyển đổi mạnh mẽ từ phương thức phân bổ “theo nhu cầu đăng ký” sang “theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”, bỏ tầng nấc trung gian qua các Bộ chủ chương trình.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ làm cơ quan điều phối chung; Bộ Tài chính chịu trách nhiệm tổng hợp, phân bổ, điều chuyển vốn; các Bộ chuyên ngành ban hành tiêu chuẩn, tiêu chí, đánh giá kết quả đầu ra. Địa phương áp dụng nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, tự chọn danh mục, ưu tiên vốn, chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ.

Ngoài ra, Chính phủ đề xuất áp dụng cơ chế quản lý bằng dữ liệu dùng chung, triệt để tiết kiệm chi thường xuyên (không chi cho họp hành, đào tạo đại trà, vận hành bộ máy) và thiết lập cơ chế chuyển tiếp liền mạch cho các nhiệm vụ năm 2026, kế hoạch năm 2027.

Phân biệt giữa “trùng lặp” và “giao thoa”

Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn trình bày báo cáo thẩm tra. Ảnh: CTTĐT Quốc hội

Thay mặt cơ quan chủ trì thẩm tra, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn cho biết, Hội đồng Dân tộc thống nhất cao về sự cần thiết tích hợp, tuy nhiên nhấn mạnh các yêu cầu kỹ thuật pháp lý và giải pháp bảo vệ quyền lợi người thụ hưởng.

Hội đồng Dân tộc lưu ý việc tích hợp phải tuân thủ đúng chỉ đạo của Bộ Chính trị: Tích hợp thực chất, không cộng gộp cơ học; không thể chỉ đặt 4 chương trình vào một “vỏ” chung khiến làm suy giảm mục tiêu, mức độ ưu tiên đối với các chính sách đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Về thẩm quyền và quy trình pháp lý, do pháp luật hiện hành chưa có quy định riêng cho việc hợp nhất các chương trình mục tiêu quốc gia, Hội đồng Dân tộc đưa ra 2 phương án xem xét:

Phương án 1: Lập báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư mới từ đầu theo Luật Đầu tư công. Phương án này khó bảo đảm tiến độ trình Quốc hội tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất.

Phương án 2: Ban hành nghị quyết tích hợp 4 chương trình, coi đây là chủ trương đầu tư tổng thể theo khoản 5 Điều 20 Luật Đầu tư công, quy định rõ tên gọi, mục tiêu, phạm vi, nguồn vốn, địa điểm và thời gian thực hiện.

Cơ quan thẩm tra lưu ý việc phân biệt giữa “trùng lặp” và “giao thoa”. Việc một hộ gia đình hoặc địa bàn đồng thời thụ hưởng hỗ trợ về hạ tầng, y tế, giáo dục, sinh kế là sự tiếp cận chính sách đa chiều, không phải trùng lặp; chỉ loại bỏ khi trùng cả mục tiêu, đối tượng và nội dung hỗ trợ.

Đối với nguồn lực, cơ quan thẩm tra lưu ý cần làm rõ cơ sở xác định tổng nguồn vốn 808.558 tỷ đồng và số vốn tiết kiệm được từ việc giảm đầu mối; đề xuất phương án xử lý dứt điểm 17.241,8 tỷ đồng vốn kéo dài sang năm 2026 đang giải ngân rất chậm (mới đạt 23% tính đến ngày 31/7/2026). Đồng thời, cảnh báo việc áp dụng cơ học tỷ lệ 75% vốn đầu tư công – 25% kinh phí thường xuyên, vì tỷ lệ này nếu cứng nhắc có thể gây thiếu hụt nguồn lực cho các hoạt động hỗ trợ sinh kế, đào tạo, văn hóa, y tế và chính sách đặc thù. Với các địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách Trung ương trên 70%, đề nghị quy định tỷ lệ vốn đối ứng không quá 10%.

Hội đồng Dân tộc đề nghị Chính phủ khẩn trương hoàn thiện hồ sơ, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan của Quốc hội để kịp trình Quốc hội xem xét, quyết định tại kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.