Gốm Chu Đậu Từ những thăng trầm đến hồi sinh và phát triển

Nguồn gốc làng gốm cổ

Theo các nguồn tài liệu, lịch sử ghi nhận gốm Chu Đậu ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 14 và bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ nhất vào thế kỷ 15 – 16. Làng gốm Chu Đậu xưa kia tọa lạc tại xã Thái Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương, nay là xã Thái Tân, thành phố Hải Phòng – một vùng đất trù phú nằm bên tả ngạn sông Thái Bình.

Dòng sông mang nặng phù sa đã ưu ái bồi đắp cho nơi đây một nguồn đất sét quý giá, là nguyên liệu cốt lõi và là “linh hồn” để tạo nên lớp xương gốm trong trẻo, thanh cao, rắn chắc.

Một góc làng Chu Đậu, xã Thái Tân, thành phố Hải Phòng ngày nay. Ảnh: Bá Sang.

Không chỉ có lợi thế về nguyên liệu, với mạng lưới giao thương đường thủy thuận lợi đã chắp cánh cho Chu Đậu nhanh chóng vươn mình trở thành trung tâm sản xuất gốm sứ cao cấp bậc nhất đương thời, chuyên sản xuất, chế tác các vật phẩm phục vụ chốn kinh thành và xuất khẩu theo thương thuyền qua những vùng đại dương.

Đặc biệt, khi nhắc đến gốm Chu Đậu là nhắc đến một chuẩn mực thẩm mỹ đỉnh cao. Cổ nhân đã đúc kết vẻ đẹp đó qua cụm từ: “Mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông”.

Ảnh tượng bà Bùi Thị Hý lưu giữ tại tại làng Chu Đậu. Ảnh: Huynh Anh.

Sự tinh tế của gốm Chu Đậu được cấu thành từ 3 yếu tố nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc: Màu men tro trấu độc bản; họa tiết đậm đà bản sắc Việt; kỹ thuật vẽ phóng khoáng, tài hoa.

Về màu men, gốm Chu Đậu sở hữu một lớp men rạn vô cùng đặc trưng, được chiết xuất từ tro của vỏ trấu lúa nếp cái hoa vàng. Dòng men này đã được xác lập kỷ lục độc bản tại Việt Nam. Sắc men ngà vàng ấm áp, mộc mạc không chỉ tôn lên vẻ đẹp cổ điển, hoài niệm mà còn thể hiện chiều sâu của kỹ thuật thủ công từ nhiều trăm năm trước.

Những họa tiết gốm Chu Đậu lấy nguồn cảm hứng thuần túy từ chính đời sống sinh hoạt của cư dân nông nghiệp Việt Nam. Đó là hình ảnh những đóa hoa sen thanh tao, những đàn chim hót, những chú cá bơi lội, hay những mái lá đơn sơ… Tất cả vẽ nên một bức tranh phong cảnh mang đậm hơi thở và bản sắc văn hóa vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng.

Bên trong xưởng gốm ở làng Chu Đậu. Ảnh: Mekong ASEAN.

Sản phẩm gốm thô. Ảnh: Mekong ASEAN.

Riêng kỹ thuật vẽ, những nghệ nhân xưa đã sử dụng bút lông với những nét vẽ khi thanh mảnh, khi đậm nét. Sự kết hợp tài tình giữa kỹ thuật vẽ lam dưới men và vẽ tam thái (đỏ, lục, vàng) trên men đã tạo ra một dòng “gốm bác học” – uyên thâm về kỹ thuật nhưng lại vô cùng gần gũi, dung dị với tâm hồn của người Việt.

Những đóng góp của doanh nhân Bùi Thị Hý

Trên đỉnh cao rực rỡ của gốm Chu Đậu, lịch sử đã trang trọng khắc ghi tên tuổi của bà Bùi Thị Hý – vị tiền nhân được hậu thế suy tôn là “bà tổ nghề” của dòng gốm tinh hoa này. Bà không chỉ mang trong mình tầm nhìn xa, sự quyết đoán của một nhà buôn tài giỏi đương thời, mà còn sở hữu đôi bàn tay tài hoa của một nghệ nhân “bậc thầy”.

Các nghệ nhân vẽ những họa tiết lên sản phẩm. Ảnh: Mekong ASEAN.

Sự tỉ mỉ, công phu trong từng nét vẽ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Nhờ tâm huyết và đóng góp của bà Bùi Thị Hý, gốm Chu Đậu đã trở thành mặt hàng xuất khẩu có giá trị kinh tế cao của Đại Việt vào thế kỷ 15 – 16. Tầm vóc của bà được minh chứng rõ nét nhất qua chiếc bình hoa lam hiện đang được bảo quản và lưu giữ tại Bảo tàng Topkapi Saray (Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ).

Tuy nhiên, những thay đổi vào thời Trịnh – Mạc cuối thế kỷ thứ 16, các lò nung bị “vùi lấp”, cũng từ đó, dòng gốm quý giá này dần chìm sâu dưới lòng đất, đáy đại dương… suốt khoảng nửa thiên niên kỷ.

Bức thư mở lại cánh cửa lịch sử

Hành trình đánh thức gốm Chu Đậu bắt nguồn từ một cơ duyên lịch sử vào năm 1980. Trong một chuyến công tác tại Thổ Nhĩ Kỳ, ông Makoto Anabuki, nguyên Bí thư Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam, lúc bấy giờ là cán bộ của Bộ Ngoại giao Nhật Bản đã bất chợt đứng lặng trước vẻ đẹp độc đáo của chiếc bình gốm hoa lam cao 54 cm được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Topkapi Saray.

Khi quan sát rất kỹ phần vai bình, ông Anabuki đã phát hiện ra một dòng chữ Hán cổ gồm 13 chữ được viết bằng bút lông vô cùng sắc sảo: “Thái Hòa bát niên, Nam Sách châu, tượng nhân Bùi thị Hý bút” (dịch nghĩa: Năm Thái Hòa thứ 8 (tức năm 1450), tại châu Nam Sách, người thợ tài hoa họ Bùi tên Hý viết/vẽ).

Thao tác trên sản phẩm có kích cỡ lớn. Ảnh: Mekong ASEAN.

13 chữ Hán ngắn gọn nhưng lại là một chứng thư lịch sử xác định nguồn gốc của chiếc bình quý giá thuộc về Đại Việt, được sản xuất tại vùng đất Nam Sách. Ngay lập tức, ông Anabuki đã viết một bức thư đính kèm hình ảnh gửi cho lãnh đạo tỉnh Hải Dương lúc bấy giờ để nhờ xác minh.

Từ manh mối quý giá đó, từ năm 1983 đến năm 2000, các chuyên gia, nhà khoa học tiến hành điền dã, nghiên cứu và triển khai hàng loạt cuộc khai quật khảo cổ quy mô lớn tại xã Thái Tân, huyện Nam Sách và được thực hiện khẩn trương để tìm kiếm vết tích các lò nung cổ. Từ lòng đất đã dần hé mở, hiển lộ những bí mật suốt khoảng 500 năm trước…

Có những sản phẩm khá đồ sộ, nghệ nhân phải đổi tư thế vẽ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Đặc biệt hơn, vào năm 1997, việc phát hiện chiếc tàu đắm ở vùng biển Cù Lao Chàm, tỉnh Quảng Nam (nay là thành phố Đà Nẵng) chứa đựng hơn 240.000 hiện vật gốm Chu Đậu đã làm chấn động giới khảo cổ học. Kho tàng khổng lồ dưới đáy biển sâu này là minh chứng xác thực, một lần nữa khẳng định vị thế của gốm Chu Đậu và mạng lưới xuất khẩu quốc tế rộng lớn của Đại Việt trong quá khứ.

Ông Nguyễn Văn Lưu, nghệ nhân làng nghề gốm Chu Đậu trao đổi công việc với những nghệ nhân, công nhân tại xưởng vẽ. Ảnh: Mekong ASEAN.

Giải mã bí ẩn dòng men cổ

Đứng trước nguy cơ một di sản văn hóa tiêu biểu, đặc sắc bị rơi vào quên lãng, thời gian sau đó, CTCP gốm Chu Đậu được thành lập với sứ mệnh phục hưng dòng gốm cổ cao cấp đã từng thất truyền, biến những di sản tưởng chừng sẽ chỉ nằm yên trong tủ kính bảo tàng trở thành những tác phẩm nghệ thuật sống động, hiện diện trong đời sống hiện đại và tiếp tục vai trò là “sứ giả văn hóa” của Việt Nam vươn ra thế giới.

Thế nhưng, hành trình “hồi sinh” thuở ban đầu không hề dễ dàng, bởi mọi công thức làm men, kỹ thuật lọc đất, cho đến bí quyết điều chỉnh nhiệt độ nung của tiền nhân đều đã thất truyền. Đội ngũ nghệ nhân, kỹ sư của công ty cùng các chuyên gia đã phải trải qua rất nhiều lần thử nghiệm thất bại.

Những năm qua, làng gốm Chu Đậu đã tạo thêm nhiều công ăn việc làm, thu hút người lao động. Ảnh: Huynh Anh.

Sau nhiều năm kiên trì, bằng sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại và kinh nghiệm dân gian đúc kết, doanh nghiệp đã giải mã thành công bí mật của men tro trấu.

Phát hiện chỉ ra rằng, tro từ vỏ trấu nếp cái hoa vàng khi được xử lý đúng cách sẽ tạo ra sắc men vàng ngà tự nhiên, có độ bóng mịn và có chiều sâu… Tổ chức Kỷ lục Việt Nam sau này đã vinh danh và xác lập kỷ lục men tro trấu Chu Đậu là dòng men cổ độc bản của quốc gia.

Công đoạn đưa sản phẩm gốm vào lò nung. Ảnh: Mekong ASEAN.

Sự tỏa sáng và vươn mình của gốm Chu Đậu

Hiện nay, tại làng Chu Đậu, CTCP gốm Chu Đậu là doanh nghiệp điển hình trong việc gìn giữ, phát huy dòng gốm cổ và mạnh dạn áp dụng công nghệ kỹ thuật hiện đại. Trong đó, việc sử dụng hệ thống lò nung công nghệ cao đã giúp kiểm soát nhiệt độ một cách chuẩn xác, giảm thiểu tối đa khí thải ô nhiễm môi trường và nâng cao tỷ lệ hoàn hảo của sản phẩm… nhằm đáp ứng nhu cầu khắt khe của thị trường trong nước và quốc tế.

Cùng với sứ mệnh phục dựng lại các sản phẩm gốm cổ cao cấp như bình Hoa Lam, bình Tỳ Bà, bình Phượng Hoàng, bình Đa Lộc… Trong những năm qua, doanh nghiệp đã không ngừng đầu tư để sáng tạo nên những dòng sản phẩm mới. Những sản phẩm này vừa mang hơi thở cuộc sống, vừa đáp ứng thị hiếu, thẩm mỹ đương đại.

Trong đó, gốm gia dụng cao cấp, gồm có bát, đĩa, ấm chén với thiết kế tinh xảo, an toàn cho người dùng; gốm trang trí nội thất và phong thủy là các vật phẩm mang ý nghĩa chiêu tài, hút lộc, mang lại sự bình an cho gia chủ; gốm tâm linh bao gồm các bộ đồ thờ cúng trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính và đạo lý uống nước nhớ nguồn của người Việt…

Đa dạng các sản phẩm gốm Chu Đậu ngày nay. Ảnh: Mekong ASEAN.

Với những giá trị văn hóa, lịch sử và nghệ thuật độc đáo, gốm Chu Đậu đã được công nhận là Thương hiệu quốc gia. Ngày 26/6/2025, theo Quyết định số 2361/QĐ-BNNMT, năm sản phẩm gồm bình Giọt Ngọc, bình Hoa Lam, bình Phú Quý, bình Thiên Nga, bình Tỳ Bà của CTCP gốm Chu Đậu được công nhận là những sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia.

Quang cảnh CTCP gốm Chu Đậu tại xã Thái Tân. Ảnh: Mekong ASEAN.

Cũng theo thống kê sơ bộ, các hiện vật gốm cổ Chu Đậu đến nay được lưu giữ tại 46 bảo tàng danh tiếng ở 32 quốc gia trên thế giới. Các sản phẩm gốm Chu Đậu hiện cũng đã có mặt tại thị trường các tỉnh, thành phố trong nước và xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Đặc biệt, gốm Chu Đậu đã trở thành một “sứ giả văn hóa” tiêu biểu, ngày nay thường xuyên được lựa chọn làm quà tặng ngoại giao, các sự kiện trang trọng… mang bản sắc, tinh hoa văn hóa Việt, lan tỏa ngày càng rộng khắp.

Chia sẻ với Mekong ASEAN, ông Nguyễn Văn Lưu, một nghệ nhân tại làng nghề gốm Chu Đậu bày tỏ sự vui mừng khi “có duyên” khoảng 25 năm được đồng hành, chứng kiến sự hồi sinh và phát triển của gốm Chu Đậu như ngày nay.

“Chúng tôi mong muốn làng nghề ngày càng phát triển và sẽ lan tỏa khắp cả thôn xóm để tạo thêm nhiều công ăn việc làm, thu nhập cho người lao động hơn nữa, đồng thời giữ nghề truyền thống cho thế hệ hôm nay và mai sau…”, nghệ nhân Nguyễn Văn Lưu bày tỏ.