Kiến nghị linh hoạt nghĩa vụ nhà ở xã hội tại dự án thương mại

TS Đỗ Thị Loan, nguyên Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Bất động sản TP HCM, vừa có văn bản kiến nghị gửi UBND TP HCM cho phép chủ đầu tư được linh hoạt lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội, phù hợp với quy hoạch và điều kiện cụ thể của từng dự án, thay vì ép buộc phải làm nhà ở xã hội trong quỹ đất 20% tại các dự án thương mại.

Kiến nghị được đưa ra trong bối cảnh lãnh đạo Sở Xây dựng TP HCM mới đây cho biết đang nghiên cứu, tham mưu UBND Thành phố ban hành một số chế tài buộc doanh nghiệp tuân thủ nghĩa vụ xây dựng nhà ở xã hội trong quỹ đất 20% tại các dự án nhà ở thương mại.

Các biện pháp được đề xuất gồm không cho phép bán nhà ở hình thành trong tương lai, không chấp thuận chủ trương đầu tư dự án mới, không gia hạn tiến độ hoặc thu hồi quỹ đất 20% với các dự án chưa thực hiện nghĩa vụ.

Theo TS Đỗ Thị Loan, những thông tin này đang tạo tâm lý lo ngại trong cộng đồng doanh nghiệp, nhất là trong bối cảnh cơ chế thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội đã có sự thay đổi căn bản theo các quy định pháp luật mới. Theo quy định hiện hành, chủ đầu tư có ba hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội gồm bố trí quỹ đất trong dự án, bố trí quỹ đất tại vị trí khác hoặc nộp tiền tương đương giá trị quỹ đất phải dành.

Cụ thể, Luật Nhà ở 2023 và Luật Đất đai 2024 có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 không còn quy định bắt buộc tất cả dự án nhà ở thương mại phải dành 20% quỹ đất tại chỗ để xây dựng nhà ở xã hội. Thay vào đó, việc bố trí quỹ đất phát triển nhà ở xã hội được giao cho UBND cấp tỉnh quyết định ngay từ giai đoạn lập và phê duyệt quy hoạch đô thị, có thể thực hiện trong dự án, tại khu vực kế cận hoặc tại các khu nhà ở xã hội tập trung.

Từ thực tiễn triển khai, bà Loan cho rằng việc buộc xây dựng nhà ở xã hội xen cài trong các dự án nhà ở thương mại cao cấp, quy mô lớn đã bộc lộ nhiều bất cập. Chi phí quản lý, vận hành tại các khu căn hộ hạng sang thường vượt khả năng chi trả của người thu nhập thấp, trong khi việc tồn tại song song hai chế độ quản lý trong cùng một dự án dễ phát sinh mâu thuẫn giữa các nhóm cư dân.

Bên cạnh đó, môi trường sống xung quanh các dự án cao cấp thường gắn với hệ sinh thái dịch vụ có chi phí cao như giáo dục, y tế, thương mại, khiến người thu nhập thấp khó thích nghi lâu dài. Theo bà Loan, điều này làm giảm hiệu quả an sinh xã hội và khiến mục tiêu phát triển nhà ở xã hội khó đạt như kỳ vọng.

Không chỉ từ góc nhìn chuyên gia, nhiều doanh nghiệp bất động sản trên địa bàn TP HCM cũng cho biết rơi vào trạng thái lúng túng sau các thông tin liên quan đến đề xuất siết chế tài của Sở Xây dựng. Đại diện một chủ đầu tư cho biết, các dự án nhà ở thương mại hiện vẫn gặp nhiều khó khăn trong việc bố trí quỹ đất phát triển nhà ở xã hội, đặc biệt trong bối cảnh bảng giá đất mới được ban hành.

Tại nhiều tuyến đường trung tâm, giá đất bình quân đã ở mức 50-80 triệu đồng mỗi m2. Nếu xây dựng nhà ở xã hội trên mặt bằng giá này, giá thành sản phẩm có thể lên tới 70-100 triệu đồng mỗi m2, vượt xa khả năng chi trả của người thu nhập thấp. Ngay cả khi chủ đầu tư bàn giao một phần quỹ đất trong dự án để làm nhà ở xã hội, các khu đất này cũng có nguy cơ bị “đóng băng” do giá bán quá cao, không phù hợp với đối tượng thụ hưởng. Thực tế này khiến việc phát triển nhà ở xã hội tại chỗ khó khả thi, đặc biệt tại các dự án quy mô lớn, vị trí trung tâm.

Trên cơ sở các cơ chế, chính sách đặc thù đã được Quốc hội thông qua, TS Đỗ Thị Loan kiến nghị UBND TP HCM cho phép chủ đầu tư được linh hoạt lựa chọn hình thức thực hiện nghĩa vụ nhà ở xã hội, phù hợp với quy hoạch và điều kiện cụ thể của từng dự án. Theo đó, Thành phố có thể xem xét cơ chế hoán đổi, cho phép doanh nghiệp chuyển giao quỹ đất sạch tại vị trí khác để Nhà nước tổ chức phát triển các khu nhà ở xã hội tập trung, đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và xã hội.

Bên cạnh đó, bà đề xuất áp dụng cơ chế nộp tiền trên cơ sở xác định giá đất theo nguyên tắc thị trường, bổ sung nguồn lực cho Quỹ phát triển nhà ở TP HCM nhằm đầu tư các dự án nhà ở xã hội quy mô lớn do Nhà nước điều phối. Với một số dự án đặc thù, nghĩa vụ này có thể được thực hiện theo hình thức kết hợp giữa đất và tiền.

Theo bà Loan, việc chuyển từ cách làm “ép buộc tại chỗ” sang cơ chế linh hoạt không chỉ phù hợp với khung pháp lý mới mà còn giúp tháo gỡ vướng mắc cho doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để TP HCM chủ động hơn trong phát triển nhà ở xã hội theo hướng tập trung, hiệu quả và bền vững.