Một thành phố không thể chỉ sống bằng cơm áo

Khi ta nói đến văn minh, không ai nhớ mức tăng trưởng của Athens. Họ nhớ kịch Sophocles, nhớ tượng Phidias, nhớ triết học Socrates. Khi ta nhắc đến Florence năm 1480, không ai nhớ dòng lợi nhuận thương mại thời Phục hưng, nhưng cả thế giới còn nhớ Leonardo da Vinci, Michelangelo và Raphael. Đó là bằng chứng: kinh tế có thể tạo ra sức mạnh, nhưng văn hoá mới tạo ra ký ức và căn cốt của dân tộc .

Hãy nhìn Kyoto. Sau chiến tranh, Nhật Bản có thể san bằng mọi tàn tích để xây nhà máy. Nhưng họ giữ chùa chiền, giữ vườn thiền, giữ sân khấu truyền thống Kabuki và Noh. Nhờ thế, đất nước ấy không chỉ hồi phục, mà còn bước lên hàng cường quốc với bản sắc không ai nhầm lẫn.

Hãy nhìn Singapore. Diện tích nhỏ bé, nhưng họ dành đất vàng cho Esplanade – “Nhà hát trái sầu riêng”. Người Singapore hiểu: nếu chỉ có cảng biển và ngân hàng, họ sẽ là một trung tâm kinh tế. Nhưng khi có không gian cho văn hoá, họ trở thành điểm đến toàn cầu.

Hãy nhìn Seoul. Họ biến nhà ga bỏ hoang thành bảo tàng, biến phố cũ thành không gian sáng tạo. Hàn Quốc không chỉ có Samsung, LG, mà còn có K-pop, K-drama, K-film. Hallyu- “Hàn lưu” – (thuật ngữ chỉ sự phát triển mạnh mẽ của văn hoá đại chúng Hàn Quốc từ cuối thập niên 1990 đến nay) không thể lan khắp thế giới, nếu trong thành phố của họ không có những sân khấu nhỏ cho ban nhạc indie, những phòng thu bé xíu cho những ca khúc đầu tay.

Và hãy quay lại Hà Nội, chúng ta có Nhà hát Lớn, hơn một thế kỷ trôi qua vẫn là biểu tượng, không phải vì nó sang trọng, mà vì nó là nơi lưu giữ ký ức. Một vở kịch có thể làm cả thế hệ rung động. Một buổi hòa nhạc có thể mở cho thanh niên một chân trời khác. Chúng ta nhớ điều đó, chứ đâu ai nhớ chính xác GDP Hà Nội năm 1910.

Chúng ta từng nghèo, nhưng đã có ca trù, quan họ, cải lương. Chúng ta từng ở trong chiến tranh một thời gian dài, nhưng thơ ca vẫn nở rộ. Những câu thơ của Tố Hữu, Nguyễn Khoa Điềm, Phạm Tiến Duật đã nuôi dưỡng mấy thế hệ ra trận. Nếu văn hoá chỉ là xa xỉ, liệu những câu thơ ấy có thể đi cùng người lính đến tận chiến hào?

Một thành phố thiếu không gian văn hoá sẽ ra sao? Nó sẽ giống một cơ thể rắn chắc nhưng mất nhịp tim. Người trẻ không có chỗ để ước mơ, nghệ sĩ không có chỗ để thử nghiệm, cộng đồng không có chỗ để hội ngộ trong cái đẹp. Khi ấy, đô thị có thể sáng rực ánh đèn, nhưng vẫn tối om trong tâm hồn.

Vậy mà, chỉ cần một thư viện mở, một sân khấu nhỏ, một phòng tranh, một quảng trường âm nhạc… thì cả cộng đồng được hồi sinh. Ở đó, đứa trẻ lần đầu cầm cuốn sách làm thay đổi đời mình. Ở đó, một thanh niên lần đầu run rẩy đứng hát. Ở đó, cả cộng đồng cùng ngồi lặng im trong một vở kịch, rồi bước ra đường với những giọt nước mắt và một niềm tin mới.

Người ta hỏi: “Lợi nhuận đâu?” Tôi nói: lợi nhuận ấy ở trong đôi mắt sáng lên vì hạnh phúc của một đứa trẻ, ở trong tiếng cười vỡ òa của một khán giả, ở trong sự gắn kết thầm lặng của một cộng đồng. Lợi nhuận ấy không đo bằng bảng cân đối kế toán, nhưng chính nó mới làm cho một thành phố đứng vững.

Chúng ta cần những không gian như thế, ngay lúc này. Không phải mai sau. Bởi hôm nay, khi ta xây thêm một khu công nghiệp, ta nuôi dưỡng kinh tế. Nhưng khi ta mở một không gian văn hoá, ta nuôi dưỡng con người. Và một thành phố, rốt cuộc, không được nhớ đến vì nó giàu có bao nhiêu, mà vì nó đã làm cho con người của nó trở nên nhân văn đến đâu.

Rồi một ngày, khi chúng ta nhìn lại, chúng ta sẽ không nhớ bao nhiêu tháp kính, bao nhiêu trung tâm thương mại. Nhưng ta sẽ nhớ một đêm nhạc đã khiến ta khóc, một cuốn sách đã thay đổi cách ta nghĩ, một câu thơ đã nối chúng ta lại với nhau. Và đó là lý do cuối cùng, duy nhất, mạnh mẽ nhất, để khẳng định: một thành phố văn hoá phải có những không gian văn hoá, ngang hàng với mọi nỗ lực kinh tế.

Nếu không, ta sẽ đánh mất linh hồn của chính mình.