Phải có cơ chế để bảo vệ cán bộ khuyến khích tinh thần đổi mới

Chiều ngày 4/8, thảo luận tại tổ 2 (Đoàn TP HCM) về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; các đại biểu đều nhất trí cao với việc ban hành Nghị quyết.

PGS. TS Trần Hoàng Ngân phát biểu tại phiên thảo luận tổ chiều ngày 4/8. Ảnh: Đinh Nhung/Mekong ASEAN

PGS.TS Trần Hoàng Ngân cho rằng chủ trương này phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân cũng như Nghị quyết 79 về phát triển doanh nghiệp Nhà nước.

Theo ông, Nghị quyết 68 đã tạo sự phấn khởi trong cộng đồng doanh nghiệp khi ưu tiên áp dụng các biện pháp dân sự, kinh tế và hành chính trước khi xử lý hình sự, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động khắc phục sai phạm… Trong khi đó, Nghị quyết 79 cũng khuyến khích lãnh đạo doanh nghiệp Nhà nước dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân đề nghị sớm luật hóa các nội dung trong Nghị quyết tại Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự nhằm tạo nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài thay vì chỉ áp dụng trong một nghị quyết mang tính thời điểm.

“Chúng ta hướng tới mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 và có từ một đến ba doanh nghiệp Nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Những mục tiêu này đặt ra yêu cầu đột phá, nhưng đột phá thì cũng dễ rủi ro, vì vậy phải có cơ chế để bảo vệ cán bộ, khuyến khích tinh thần đổi mới trong hoạt động sản xuất kinh doanh,” đại biểu Đoàn TP HCM nêu ý kiến.

Bên cạnh đó, ông Ngân còn đề nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh của dự thảo, bổ sung thêm nội dung “chuyển đổi xanh” bên cạnh nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bởi đây là xu hướng tất yếu nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro đầu tư cần được bảo vệ và khuyến khích.

Kinh doanh và nghiên cứu khoa học vốn luôn tồn tại rủi ro khách quan

Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Tập đoàn Viettel Tào Đức Thắng cho biết, đối với các doanh nghiệp công nghệ, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo là vấn đề sát sườn, quyết định trực tiếp tới sự tồn vong. “Nếu không nghiên cứu, không đổi mới công nghệ thì doanh nghiệp sẽ không có sản phẩm mới, mất năng lực cạnh tranh, không có tiềm lực. Chính vì vậy, chính sách hiện nay đã cho phép doanh nghiệp Nhà nước trích tối đa 20% thu nhập tính thuế để lập quỹ phát triển khoa học công nghệ,” ông Thắng nói.

Theo Chủ tịch Viettel, nhiều tập đoàn về công nghệ tại Mỹ và Nhật Bản sẵn sàng chi tới 20% doanh thu cho hoạt động nghiên cứu phát triển; bởi họ hiểu rằng nếu dừng lại sẽ bị đối thủ vượt qua ngay lập tức. “Bên cạnh việc tự nghiên cứu, chúng tôi hiện cũng chủ động phối hợp với các viện, trường đại học để giải quyết bài toán đầu ra, đưa các công trình nghiên cứu ứng dụng trực tiếp vào đời sống,” ông Thắng cho biết.

Chủ tịch Viettel Tào Đức Thắng phát biểu tại phiên thảo luận tổ chiều ngày 4/8. Video: Đinh Nhung/Mekong ASEAN

Góp ý vào dự thảo Nghị quyết, Chủ tịch Viettel quan tâm đến Điều 5, liên quan đến các điều kiện không truy cứu trách nhiệm hình sự khi xử lý vi phạm. Theo điều này, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi có đủ 6 điều kiện, trong đó có điều kiện các hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội cho địa phương, đất nước.

Theo ông Thắng, bản chất của hoạt động kinh doanh và nghiên cứu khoa học vốn luôn tồn tại rủi ro khách quan. Vì vậy ông cho rằng điều kiện trên chưa bao quát hết và đề xuất bổ sung các trường hợp dự án chưa đạt mục tiêu hoặc chưa mang lại hiệu quả như dự kiến do nguyên nhân khách quan nhưng người thực hiện đã áp dụng kịp thời các biện pháp hạn chế thiệt hại hoặc phần thiệt hại được bù đắp từ hiệu quả tổng thể của doanh nghiệp.

Chủ tịch Viettel cho rằng, hoạt động kinh doanh luôn tồn tại cả thành công và thất bại, vì vậy cần đánh giá hiệu quả trên bức tranh tổng thể thay vì tách riêng từng dự án, từng thời điểm. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với tinh thần của Nghị quyết 79 về đánh giá hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp Nhà nước theo cả giai đoạn.

Theo ông Thắng, tinh thần khoa học công nghệ là một phần, tinh thần kinh doanh để mang lại tăng trưởng cho đất nước cũng rất quan trọng. Vì vậy nếu có cơ chế khuyến khích thì doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp Nhà nước nói riêng sẽ mạnh dạn để bứt phá.

Cần tiêu chí rõ ràng để phân biệt nguyên nhân chủ quan và khách quan

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (Đoàn TP HCM). Ảnh: Đinh Nhung/Mekong ASEAN

Đại biểu Phạm Khánh Phong Lan cho rằng việc ban hành các cơ chế đặc thù như trong Nghị quyết là phù hợp với thực tiễn khi thời gian qua nhiều sai phạm đã khiến nhiều lĩnh vực, trong đó có y tế, phải trả giá lớn và tạo tâm lý e dè trong đội ngũ cán bộ. Tuy nhiên theo bà, nếu chỉ dừng ở việc xử lý hậu quả mà không giải quyết tận gốc nguyên nhân thì các sai phạm vẫn có thể tiếp diễn.

Đại biểu nhấn mạnh cần có tiêu chí rõ ràng để phân biệt nguyên nhân chủ quan và khách quan. Nếu chỉ quy định không xử lý hình sự trong một số trường hợp mà không làm rõ bản chất của hành vi, có thể dẫn tới xu hướng tiêu cực là “cứ làm bừa vì sẽ có cơ chế bảo vệ”.

Bà Phạm Khánh Phong Lan góp ý ngay trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, khi thực tế nhiều đề tài nghiên cứu không đạt kết quả như kỳ vọng và người thực hiện phải đối mặt với trách nhiệm hành chính, thậm chí hình sự do sử dụng ngân sách Nhà nước.

Theo bà, cơ chế nghiên cứu khoa học hiện nay còn nhiều bất cập, từ khâu phân cấp đến việc doanh nghiệp tham gia nghiên cứu theo hình thức phong trào, dẫn tới tình trạng nghiên cứu trên giấy, thiếu tính trung thực. Khi chi phí của thất bại quá lớn, nhiều nhà nghiên cứu buộc phải tìm cách bảo đảm đề tài được nghiệm thu để nhận kinh phí, làm giảm động lực sáng tạo.

Đại biểu dẫn kinh nghiệm quốc tế cho thấy hoạt động nghiên cứu thường gắn trực tiếp với doanh nghiệp, doanh nghiệp được ưu đãi thuế khi đầu tư nghiên cứu và có cơ chế giám sát để kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào thực tế. “Trong khi chúng ta, ngay cả nhiều đề tài đã nghiệm thu thành công cũng bị ‘xếp ngăn kéo’”, bà Lan nói.

Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị xây dựng lại cơ chế nghiên cứu khoa học theo hướng triệt tiêu tư duy bao cấp, đề cao tính trung thực và khuyến khích mọi thành phần kinh tế tham gia nghiên cứu.

“Phải rõ ràng về cơ chế, nghiên cứu như thế nào, phải để các doanh nghiệp chủ động trong vấn đề này. Nhà nước có các đãi ngộ để doanh nghiệp ‘đổ tiền’ vào nghiên cứu khoa học, vì ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số cũng giúp họ tiết kiệm nhân lực, cập nhật các xu thế phát triển mới,” đại biểu đề xuất.