Rộng đường đón vốn ngoại Bài 2 Góc nhìn từ chuyên gia quốc tế

Mekong ASEAN: Sau nhiều năm quan sát và đồng hành cùng thị trường chứng khoán Việt Nam qua các dự án của JICA, ông đánh giá như thế nào về những thay đổi của thị trường về khía cạnh quy mô, chất lượng và tính minh bạch?

Ông Kojima Kazunobu: Từ năm 2019, tôi đã tham gia hỗ trợ phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam thông qua các dự án hợp tác kỹ thuật của JICA, phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC), Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) và các sở giao dịch thành viên bao gồm Sở Giao dịch Chứng khoán TP HCM (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Từ góc độ này, tôi nhận thấy sự chuyển mình của thị trường trong vòng 6-7 năm qua diễn ra vừa nhanh chóng, vừa mang tính cấu trúc.

Theo tôi, thị trường chứng khoán Việt Nam là một trong những thị trường tiến bộ nhanh nhất toàn cầu về quy mô, chất lượng và tính minh bạch. Tiến trình này không chỉ được thể hiện qua các chuyển biến trong nước mà còn được quốc tế ghi nhận, tiêu biểu là việc FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm mới nổi thứ cấp gần đây.

Về quy mô, thị trường đã mở rộng đáng kể. Giá trị vốn hóa thị trường của các công ty niêm yết tăng từ khoảng 5-6 triệu tỷ đồng (khoảng 200-250 tỷ USD) vào cuối năm 2020 lên mức khoảng 8-9 triệu tỷ đồng (khoảng 300-350 tỷ USD) trong thời gian gần đây. Sự tăng trưởng này đi kèm với việc mở rộng nhanh chóng của cơ sở nhà đầu tư, thể hiện qua số lượng tài khoản chứng khoán tăng gần gấp 5 lần, từ khoảng 2-3 triệu tài khoản năm 2020 lên gần 12 triệu tài khoản vào năm 2025. Trong khi đó, số lượng các công ty niêm yết và đăng ký giao dịch nhìn chung giữ ổn định, cho thấy quá trình mở rộng quy mô thị trường chủ yếu được thúc đẩy nhờ đà tăng trưởng của các doanh nghiệp niêm yết hiện hữu.

Quan trọng hơn cả là chất lượng thị trường đã phát triển song hành. Một dấu mốc quan trọng là việc sửa đổi Luật Chứng khoán năm 2019, tiếp đó là các nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành, qua đó thiết lập khung pháp lý phù hợp với chuẩn mực quốc tế trong các lĩnh vực như công bố thông tin, quản trị doanh nghiệp và bảo vệ nhà đầu tư. Chương trình hợp tác kỹ thuật của JICA đã đồng hành và hỗ trợ quá trình này, bao gồm cả việc đóng góp ý kiến xây dựng một số văn bản hướng dẫn thực thi.

Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt “Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030” vào năm 2023, vạch ra lộ trình rõ ràng với các mục tiêu và giải pháp chính sách cụ thể. Việc triển khai chiến lược này trong những năm qua đã góp phần cải thiện đáng kể tính minh bạch, năng lực quản trị và uy tín tổng thể của thị trường. Đây chính là yếu tố tiên quyết phục vụ hoạt động phân loại xếp hạng thị trường quốc tế.

Nhìn về tương lai, với đà tăng trưởng kinh tế liên tục kết hợp với những cải thiện không ngừng về chất lượng và khả năng tiếp cận thị trường, Việt Nam sẽ hội nhập sâu hơn vào thị trường vốn toàn cầu.

Mekong ASEAN: Dự án “Nâng cao năng lực về cải thiện tính công bằng và minh bạch của thị trường cổ phiếu Việt Nam” giai đoạn 1 (2019-2023) đã hoàn thành. Theo ông, đâu là những thay đổi đáng chú ý nhất mà dự án này mang lại cho thị trường chứng khoán Việt Nam? Trong quá trình triển khai, JICA và các chuyên gia Nhật Bản đã đặc biệt chú trọng chia sẻ những bài học kinh nghiệm nào của Nhật Bản với Việt Nam?

Ông Kojima Kazunobu: Dự án tập trung vào việc củng cố nền tảng thể chế và vận hành của thị trường cổ phiếu Việt Nam. Một trong những đóng góp nổi bật nhất của dự án là hỗ trợ xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Chứng khoán năm 2019 sửa đổi, bao gồm hệ thống các nghị định và thông tư. Thông qua quá trình này, dự án đã góp phần xây dựng một khung pháp lý toàn diện trên nhiều lĩnh vực trọng tâm thuộc “Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030”.

Bên cạnh đó, dự án đặc biệt chú trọng đưa ra các khuyến nghị chính sách nhằm giải quyết những thách thức mang tính cấu trúc của thị trường. Các khuyến nghị cốt lõi trong năm 2023 bao gồm: Đẩy mạnh thị trường sơ cấp, đặc biệt là quy trình IPO và niêm yết hướng tới các chuẩn mực quốc tế; thúc đẩy việc khai thác hiệu quả nguồn lực khu vực tư nhân trong phát triển và giám sát thị trường.

Thực tế, việc tích hợp quy trình IPO và niêm yết đang tác động tích cực đến các hoạt động trên thị trường hiện nay, minh chứng bằng sự khởi sắc của hoạt động IPO và niêm yết thời gian gần đây.

Từ góc độ cá nhân, dựa trên hơn 30 năm hoạt động trong lĩnh vực thị trường vốn cổ phần tại các ngân hàng đầu tư lớn của Nhật Bản và Hoa Kỳ, bao gồm việc tham gia vào các giao dịch cổ phần hóa và chào bán xuyên biên giới, tôi cho rằng việc phát triển một thị trường sơ cấp lành mạnh là tiền đề căn bản giúp thị trường thứ cấp và công tác bảo vệ nhà đầu tư diễn ra hiệu quả. Vì vậy, dự án của JICA luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc củng cố khuôn khổ IPO và niêm yết như một cấu phần cốt lõi của tiến trình phát triển thị trường.

Mekong ASEAN: Với giai đoạn 2 của dự án (2024-2027), nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường chứng khoán Việt Nam, ông có thể cho biết những lĩnh vực trọng tâm mà JICA và chuyên gia Nhật Bản đang tập trung hỗ trợ Việt Nam?

Ông Kojima Kazunobu: Dự án hiện tại bao quát phạm vi rộng lớn, bao gồm: Giám sát thị trường và thực thi; nâng cao chất lượng các định chế trung gian của thị trường như công ty chứng khoán và công ty quản lý tài sản; hoàn thiện thực tiễn chào bán cổ phiếu và niêm yết; xây dựng cơ chế phát triển thị trường với sự tham gia của cả các bên liên quan thuộc khu vực công và tư nhân.

Mục tiêu chính sách cốt lõi xuyên suốt các nỗ lực này là tái cấu trúc nền tảng nhà đầu tư như đã đề ra trong Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2030. Trong đó, phát triển ngành quỹ đầu tư được định vị là trụ cột then chốt nhằm dẫn hướng sự tham gia ngày càng cao của các nhà đầu tư cá nhân vào kênh đầu tư dài hạn, đồng thời thúc đẩy các nhà đầu tư tổ chức trong nước phát triển.

Về minh bạch thông tin, dự án tập trung vào việc tăng cường chức năng thẩm định của thị trường sơ cấp. Trong đó đặc biệt nhấn mạnh việc áp dụng cơ chế thẩm định niêm yết mang tính thực chất (thẩm định định tính), nhằm bảo đảm rằng các doanh nghiệp được chấp thuận tham gia thị trường ngay từ đầu đã có năng lực công bố thông tin và các tiêu chuẩn quản trị phù hợp. Cách tiếp cận này hướng tới việc nâng cao chất lượng và uy tín của các doanh nghiệp niêm yết thông qua việc tăng cường tính minh bạch ngay từ giai đoạn gia nhập thị trường.

Đối với quản trị công ty, dự án cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự. Thông qua việc tăng cường thẩm định niêm yết, với trọng tâm là năng lực công bố thông tin, cơ cấu quản trị và hệ thống kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp, dự án hướng tới việc thúc đẩy các doanh nghiệp có nền tảng quản trị vững chắc tham gia niêm yết trên thị trường. Điều này góp phần tăng cường kỷ luật thị trường nói chung, đồng thời củng cố niềm tin dài hạn của nhà đầu tư.

Về bảo vệ nhà đầu tư, dự án đặc biệt chú trọng công tác đào tạo nhà đầu tư và nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia thị trường. Theo đó, dự án đã hỗ trợ Trung tâm nghiên cứu khoa học và Đào tạo chứng khoán (SRTC) nâng cao vai trò trong việc triển khai các chương trình đào tạo nhà đầu tư một cách bài bản và trên phạm vi toàn quốc. Cùng với đó là việc đi sâu phân tích hành vi nhà đầu tư và đào tạo kiến thức tài chính, nhằm mục đích thúc đẩy xu hướng đầu tư dài hạn và đa dạng hóa kênh đầu tư thông qua các quỹ được quản lý chuyên nghiệp.

Mekong ASEAN: Theo ông, Việt Nam cần tiếp tục cải thiện những tiêu chí hay nút thắt nào để tăng cường sức hấp dẫn đối với các dòng vốn quốc tế trong giai đoạn tới, hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường chứng khoán để đáp ứng các tiêu chuẩn của MSCI?

Ông Kojima Kazunobu: Trong những năm gần đây, Việt Nam có những bước tiến ổn định trong quá trình phát triển thị trường chứng khoán. Điều này được ghi nhận trên trường quốc tế thông qua việc FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm mới nổi thứ cấp. Đây là kết quả từ những nỗ lực bền bỉ và phối hợp đồng bộ của các cơ quan nhằm giải quyết những vấn đề cụ thể về khả năng tiếp cận thị trường; kết hợp với các hoạt động trao đổi, đối thoại tích cực, liên tục với nhà đầu tư quốc tế và tổ chức cung cấp bộ chỉ số.

Từ góc độ của MSCI, khả năng tiếp cận thị trường của nhà đầu tư quốc tế vẫn là một vấn đề trọng tâm được xem xét khi đánh giá nâng hạng thị trường. So với FTSE Russell, MSCI đặt chú trọng lớn hơn vào khả năng đầu tư thực tế của thị trường, dựa trên trải nghiệm thực tế của các nhà đầu tư tổ chức toàn cầu.

Một số vấn đề tiêu chí của MSCI đối với thị trường chứng khoán Việt Nam vẫn đang được theo dõi chặt chẽ. Tiêu biểu là giới hạn sở hữu nước ngoài (FOL), có thể hạn chế khả năng tiếp cận vào một số ngành trọng yếu. Tiếp đến là vấn đề thanh khoản thị trường, đặc biệt ở nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn thuộc nhóm ngân hàng, doanh nghiệp Nhà nước – nơi tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng thấp, giới hạn khả năng đầu tư.

Trong các báo cáo đánh giá thường niên, MSCI cũng liên tục nhấn mạnh các vấn đề liên quan đến khả năng tiếp cận thị trường, bao gồm thủ tục mở tài khoản, quy trình thanh toán bù trừ, khả năng chuyển đổi ngoại tệ, cũng như tính nhất quán và minh bạch tổng thể của thông tin thị trường. Mặc dù trong những năm gần đây Việt Nam đã đạt được những tiến triển đáng ghi nhận ở nhiều nội dung nêu trên, việc tiếp tục cải thiện các yếu tố này vẫn có ý nghĩa quan trọng nhằm đưa thị trường tiệm cận hơn với kỳ vọng của nhà đầu tư quốc tế.

Mekong ASEAN: Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!