Tăng trưởng trong không gian phát triển mới Phải xây dựng thực lực đủ mạnh

Toạ đàm có sự tham gia của các chuyên gia kinh tế:

PGS.TS. Bùi Tất Thắng, Chủ tịch Hội Phát triển Hợp tác Kinh tế Việt Nam – ASEAN

PGS.TS. Trần Đình Thiên, Chuyên gia kinh tế

PGS.TS. Lê Xuân Bá, Chuyên gia kinh tế

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV

TS. Nguyễn Quốc Việt, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội

TS. Vũ Thanh Nguyên, Phó Viện trưởng Viện Phát triển kinh tế bền vững địa phương Việt Nam – ASEAN.

Các chuyên gia tham dự tọa đàm. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

Không gian phát triển mới để tạo động lực tăng trưởng

Phát biểu mở đầu Tọa đàm, PGS.TS. Bùi Tất Thắng cho biết, Việt Nam đang mở rộng không gian phát triển thông qua việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính. Nhiều địa phương cũng thực hiện điều chỉnh quy hoạch, trong đó Hà Nội và TP HCM xây dựng các quy hoạch mới với tầm nhìn 100 năm. Yêu cầu đặt ra là phải hài hòa giữa mục tiêu phát triển và giải pháp thực hiện, trong đó mục tiêu cao nhất là phát triển kinh tế vì con người, gia tăng của cải vật chất, nâng cao sức mạnh quốc gia và khai thác hiệu quả cả không gian biển.

Theo PGS.TS. Bùi Tất Thắng, “không gian phát triển” là khái niệm có thể được tiếp cận theo nhiều chiều cạnh khác nhau. Tuy nhiên, trong phạm vi của Tọa đàm, trọng tâm sẽ là không gian kinh tế cùng mối quan hệ giữa không gian vật chất hữu hình với các không gian hỗ trợ nhằm khai thác hiệu quả các nguồn lực phục vụ tăng trưởng trong giai đoạn trước mắt.

“Hội nghị Trung ương 3 vừa qua đã thông qua hai nội dung quan trọng là Nghị quyết về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam và Nghị quyết về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh. Cách tiếp cận về kinh tế biển hiện nay không chỉ dừng ở khía cạnh khai thác tài nguyên mà coi biển là một không gian phát triển tổng thể, bao gồm cả không gian kinh tế và không gian an ninh quốc gia,” PGS.TS. Bùi Tất Thắng nói.

PGS.TS. Bùi Tất Thắng, Chủ tịch Hội Phát triển Hợp tác Kinh tế Việt Nam – ASEAN. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

Chủ tịch Hội VASEAN chia sẻ thêm, “tăng trưởng trong không gian phát triển mới” sẽ là khởi đầu cho chuỗi tọa đàm về các vấn đề phát triển kinh tế của Việt Nam trong mối tương quan với ASEAN. Thời gian tới Hội VASEAN và Tạp chí Mekong ASEAN sẽ đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu, trao đổi học thuật với sự tham gia của các chuyên gia nhằm từng bước hình thành chuỗi chủ đề chuyên sâu. Mục tiêu là giới thiệu tiềm năng, thế mạnh và các nguồn lực của Việt Nam tới khu vực ASEAN+, đồng thời phản ánh các hoạt động kinh tế, văn hóa của các nước trong khu vực.

Phải xây dựng thực lực đủ mạnh để tham gia vào các không gian phát triển mới

“Tại sao chúng ta phải bàn về tăng trưởng trong không gian phát triển mới và ‘không gian phát triển mới’ nên được hiểu như thế nào?,” PGS.TS. Trần Đình Thiên đặt vấn đề khi tham gia thảo luận.

Theo ông, yếu tố “mới” không chỉ là mở rộng về quy mô hay phạm vi không gian phát triển mà còn là sự thay đổi về chất trong cách tiếp cận phát triển. Nếu chỉ hiểu theo nghĩa mở rộng địa giới hay quy mô thì chưa phản ánh đầy đủ nội hàm của khái niệm này.

“Khái niệm mở rộng không gian phát triển cần được nhìn từ tinh thần ‘vươn mình’. Khi còn bị bó hẹp trong một không gian phát triển cũ, tầm nhìn và khả năng khai thác cơ hội cũng bị giới hạn. Chỉ khi ‘vươn mình’, con người mới có thể nhìn thấy những không gian mới với những cơ hội mới. Vì vậy, mở rộng không gian phát triển không đơn thuần là mở rộng diện tích hay khai phá thêm nguồn lực mà phản ánh một phương thức phát triển mới, gắn với tư thế, khát vọng và cách tiếp cận mới đối với phát triển,” chuyên gia phân tích.

PGS.TS. Trần Đình Thiên trao đổi tại tọa đàm. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, không gian phát triển của Việt Nam lâu nay chủ yếu vẫn tập trung trên mặt đất, trong khi các không gian khác như biển mới chỉ được khai thác ở mức hạn chế. Trong bối cảnh nền kinh tế tăng trưởng nhanh, dân số gia tăng nhưng các hoạt động phát triển vẫn chủ yếu dồn nén trên một không gian hữu hạn, xung đột về lợi ích và nguồn lực là điều khó tránh khỏi. Đây là biểu hiện của một mô hình phát triển còn gắn chặt với không gian vật lý truyền thống.

Khi nhìn về tương lai, chuyên gia cho rằng các xung đột đang dần dịch chuyển sang không gian số. Ông lấy ví dụ về tình trạng lừa đảo trên không gian mạng để minh chứng sự xuất hiện của các không gian phát triển mới đồng thời tạo ra những cơ hội rất lớn nhưng cũng kéo theo nhiều rủi ro mới. “Trong quá trình mở rộng không gian phát triển, nếu năng lực chưa theo kịp, nguy cơ bị tụt lại phía sau hoặc tự tạo ra những rủi ro cho chính mình là điều cần đặc biệt lưu ý,” ông nói.

PGS.TS. Trần Đình Thiên cũng lưu ý việc phân biệt giữa không gian phát triển vật thể và các không gian phát triển mới. Nếu như trước đây không gian phát triển chủ yếu được hiểu là đất liền, biển hay bầu trời thì ngày nay còn xuất hiện những không gian như không gian số, không gian công nghệ, không gian trí tuệ, không gian văn hóa hay không gian cơ hội. Đây đều là những không gian có tiềm năng rất lớn cho phát triển nhưng đòi hỏi cách tiếp cận hoàn toàn khác so với khai thác các nguồn lực vật chất truyền thống.

Các không gian vật thể luôn mang tính hữu hạn do nguồn lực khan hiếm, trong khi các không gian dựa trên tri thức, công nghệ hay số hóa có tiềm năng gần như vô hạn. Chính vì vậy, điều kiện phát triển, yêu cầu về thể chế cũng như phương thức quản trị giữa các loại không gian này là rất khác nhau.

Đồng thời, cần phân biệt giữa khái niệm “không gian” và “không gian phát triển”. Không gian vốn tồn tại như một tiềm năng khách quan, nhưng để trở thành không gian phát triển thì cần có năng lực khai thác, nguồn lực, thể chế và các điều kiện cụ thể. Nếu không chuẩn bị đầy đủ những điều kiện đó thì không gian vẫn chỉ là tiềm năng chứ chưa thể tạo ra giá trị phát triển. Ví dụ về kinh tế biển, việc khai thác biển không chỉ phụ thuộc vào nguồn tài nguyên mà còn đòi hỏi năng lực công nghệ, hiểu biết về luật pháp quốc tế, thể chế và khả năng quản trị.

Trong không gian phát triển mới, đâu sẽ là động lực tăng trưởng?

PGS.TS. Lê Xuân Bá. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

PGS.TS. Lê Xuân Bá thì quan tâm đến vấn đề “trong không gian phát triển mới, đâu sẽ là động lực tăng trưởng?”. Thừa nhận rằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nâng cao năng suất, chất lượng, phát triển nguồn nhân lực và kinh tế tri thức chính là những động lực quan trọng, song chuyên gia cho rằng yếu tố quan trọng nhất vẫn là khát vọng vươn lên của cả dân tộc. “Nếu không có khát vọng phát triển và lớn mạnh thì rất khó tạo ra những bước tiến bứt phá,” ông nói.

Về giải pháp cụ thể để phát triển các không gian mới, PGS.TS. Lê Xuân Bá đánh giá cao việc hình thành các cực tăng trưởng, đầu tư trọng tâm thay vì dàn trải nguồn lực, từ đó tạo ra các đầu tàu dẫn dắt tăng trưởng. Đồng thời tạo ra các hành lang kinh tế. “Có thể ví dụ như Móng Cái. Khu vực này phát triển mạnh một phần nhờ kết nối với Đông Hưng (Trung Quốc), qua đó hình thành dòng chảy thương mại và thu hút hoạt động kinh tế từ nhiều nơi. Tương tự, để một cảng biển phát triển hiệu quả thì trước hết phải có nguồn hàng và đơn hàng ổn định,” ông phân tích.

Nói về mô hình tăng trưởng mới, PGS.TS. Lê Xuân Bá cho biết, từ Đại hội XI, Việt Nam đã định hướng chuyển đổi từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu. Những yếu tố vốn và lao động, khoa học công nghệ, đều được đưa vào mô hình tăng trưởng. Trong đó khoa học công nghệ luôn được xác định là động lực then chốt. Tuy nhiên chuyên gia cho rằng quá trình phát triển trong lĩnh vực khoa học công nghệ vẫn còn nhiều việc phải làm, và nguồn nhân lực chất lượng cao cũng không thể hình thành trong thời gian ngắn.

“Trong ngắn hạn, Việt Nam vẫn cần dựa nhiều vào nguồn vốn đầu tư. Bên cạnh việc huy động vốn, cần tập trung nâng cao hiệu quả đầu tư và tiếp tục hoàn thiện cơ chế để khuyến khích đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện cho đội ngũ thực thi mạnh dạn làm, dám đổi mới. Đặc biệt, một quốc gia khó có thể trở nên giàu mạnh nếu không có cộng đồng doanh nghiệp phát triển vững mạnh, đặc biệt là các doanh nghiệp của chính Việt Nam. Đây là lực lượng đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao nội lực và tạo động lực tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế,” PGS.TS. Lê Xuân Bá đề xuất những động lực cho tăng trưởng.

Xác định các không gian phát triển

TS Cấn Văn Lực. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

TS. Cấn Văn Lực chia “không gian phát triển mới” thành hai nhóm. Một là không gian có thể phát huy ngay với 8 nhóm: Không gian địa lý với việc mở rộng địa giới hành chính các tỉnh, thành tạo ra lợi thế đáng kể về quy mô; không gian kinh tế biển, bao gồm phát triển kinh tế biển, khai thác hiệu quả tài nguyên đất đai, đồng thời tăng cường liên kết vùng và liên kết giữa các địa phương; không gian kinh tế đêm, còn nhiều dư địa để khai thác, đặc biệt trong phát triển du lịch và văn hóa; không gian sức mạnh mềm, dựa trên việc phát huy các giá trị văn hóa, truyền thống, ẩm thực và yếu tố con người.

Không gian công nghiệp mới với việc hình thành hệ sinh thái các khu công nghiệp thế hệ mới theo hướng sinh thái, xanh và tiết kiệm năng lượng; không gian mạng, bao gồm kinh tế số và đổi mới sáng tạo; không gian xanh và năng lượng mới – lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn phát triển sắp tới; không gian nông nghiệp sinh thái và nông nghiệp hiện đại.

Hai là không gian cần thêm thời gian để phát triển, gồm 5 nhóm. Thứ nhất là không gian hành lang kinh tế với trọng tâm trước mắt là hành lang Bắc – Nam gắn với hệ thống đường cao tốc và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Bên cạnh đó là hành lang Đông – Tây, kết nối khu vực Tây Bắc, Tây Nguyên, các tỉnh biên giới với hệ thống cảng biển, đồng thời tăng cường liên kết giữa Việt Nam với Trung Quốc, Lào, Campuchia và tiểu vùng sông Mekong.

Thứ hai là không gian các vành đai đô thị, bao gồm các tuyến vành đai như Vành đai 4, Vành đai 5 của Hà Nội cùng hệ thống các đô thị mới. Thứ ba là không gian ngầm, là dư địa phát triển quan trọng trong quá trình đô thị hóa.

Thứ tư là không gian tầm thấp với mô hình khai thác bằng thiết bị bay không người lái (UAV), đặc biệt hiệu quả trong lĩnh vực nông nghiệp. Thứ năm là không gian phát triển dựa trên việc tận dụng các xu hướng bên ngoài và mở rộng hợp tác quốc tế.

“Việc xác định các không gian phát triển là cần thiết, nhưng nếu thiếu các điều kiện thực thi phù hợp thì sẽ khó phát huy hiệu quả, thậm chí dẫn đến lãng phí nguồn lực,” TS Cấn Văn Lực nêu ý kiến, đồng thời đề xuất các giải pháp để khai thác hiệu quả các không gian phát triển mới.

Theo ông, trước hết cần có quy hoạch tích hợp, thống nhất và ổn định, tạo nền tảng cho việc triển khai các không gian phát triển. Tiếp theo là phải thiết lập cơ chế, thể chế điều phối vùng đủ mạnh; xây dựng hạ tầng trước; đồng thời phân bổ nguồn lực theo vùng một cách hiệu quả, phát triển hệ thống đô thị theo mạng lưới, xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp và nguồn nhân lực tương thích với yêu cầu của các không gian phát triển mới.

Kết nối không gian kinh tế và không gian đô thị

TS. Nguyễn Quốc Việt. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

TS. Nguyễn Quốc Việt cho biết, qua các tham luận về quy hoạch Hà Nội, Hải Phòng, Khánh Hòa và nhiều địa phương khác, ông nhận thấy hiện nay Việt Nam đang tồn tại hai lớp quy hoạch tương đối tách biệt.

Lớp thứ nhất là quy hoạch không gian kinh tế. Theo ông, quy hoạch này đã hình thành khá rõ theo các hành lang phát triển Bắc – Nam và Đông – Tây, đặc biệt tại các địa phương có cả biển và vùng núi. Việc phát triển khu công nghiệp, khu kinh tế cũng cơ bản bám theo các hành lang giao thông đường bộ, đường sắt và logistics.

Ông cho rằng, trên thực tế, khu vực tư nhân và doanh nghiệp FDI hiện đóng vai trò chủ đạo trong phát triển các khu công nghiệp, còn Nhà nước chủ yếu thực hiện chức năng quy hoạch, hoàn thiện chính sách và đầu tư hạ tầng hỗ trợ. Nhờ đó, giữa các khu công nghiệp đã dần hình thành các liên kết vùng và chuỗi logistics phục vụ sản xuất.

Vấn đề TS. Nguyễn Quốc Việt còn băn khoăn là lớp quy hoạch thứ hai – quy hoạch không gian đô thị sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính. Theo ông, việc phát triển đô thị hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên không gian hành chính cũ, trong khi không gian phát triển kinh tế lại đang dịch chuyển theo các hành lang công nghiệp. Điều này khiến hai loại không gian phát triển chưa đồng bộ với nhau.

Chuyên gia nhận định, điểm nghẽn hiện nay không chỉ nằm ở việc quy hoạch không gian kinh tế và không gian đô thị chưa đồng bộ, mà còn ở chỗ hai không gian này chưa được kết nối để phục vụ sản xuất và con người.

Trong sản xuất, ông Việt cho biết việc phát triển khu công nghiệp không chỉ là xây dựng nhà máy hay chuỗi sản xuất mà còn phải gắn với không gian sống của người lao động. Ông dẫn thực tế, hiện nay phần lớn công nhân vẫn sinh sống trong các khu đô thị, mỗi ngày phải di chuyển bằng xe máy hoặc xe đưa đón tới khu công nghiệp. Chỉ một số doanh nghiệp lớn như Samsung mới tổ chức được hệ thống xe đưa đón quy mô lớn.

“Không gian sản xuất và không gian sống hiện vẫn tách biệt. Doanh nghiệp chỉ tập trung đầu tư bên trong hàng rào khu công nghiệp, còn các dịch vụ bên ngoài như nhà ở, y tế, giáo dục hay tiện ích xã hội chưa được kết nối đồng bộ. Điều này khiến doanh nghiệp FDI chỉ quan tâm đến khu công nghiệp, trong khi doanh nghiệp trong nước chủ yếu phục vụ nhu cầu dân cư tại các đô thị truyền thống,” ông nói.

Từ thực tế trên, TS. Nguyễn Quốc Việt đề xuất chuyển hướng quy hoạch đô thị theo mô hình phát triển gắn với giao thông công cộng (TOD), trong đó hình thành các đô thị vệ tinh phục vụ trực tiếp cho các khu công nghiệp. Theo ông, các đô thị này cần được quy hoạch đồng bộ với hệ thống nhà ở, y tế, giáo dục, thương mại và dịch vụ, nhằm đáp ứng nhu cầu của người lao động ngay tại nơi sản xuất.

Công tác quy hoạch cần lấy quản lý đất đai làm trung tâm

TS Vũ Thanh Nguyên. Ảnh: Đỗ Thảo/Mekong ASEAN

Theo TS. Vũ Thanh Nguyên, để Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, việc định hình lại không gian tăng trưởng là yếu tố quan trọng. Theo bà, các địa phương cần tính toán mục tiêu tăng trưởng trên cơ sở sử dụng hiệu quả nguồn vốn, lực lượng lao động và nguồn lực tài chính.

“Chúng ta đang đối mặt với thực tế là nguồn lực có hạn, trong đó lực lượng lao động có xu hướng giảm do già hóa dân số. Thực trạng thiếu hụt lao động tại các khu công nghiệp cho thấy việc thu hút lao động từ địa phương khác chỉ là giải pháp trước mắt, còn giải pháp căn cơ là thay thế sức lao động bằng máy móc và công nghệ nhằm nâng cao năng suất,” bà Nguyên nói.

Bà Nguyên cho rằng việc gia tăng năng suất chính là chìa khóa của mô hình tăng trưởng mới. Vì vậy, mỗi địa phương cần xây dựng mô hình phát triển dựa trên tăng trưởng bằng năng suất lao động, khai thác tối đa và hiệu quả các nguồn lực hiện có.

Cũng theo TS. Vũ Thanh Nguyên, để tạo ra không gian tăng trưởng mới, công tác quy hoạch cần lấy quản lý đất đai làm trung tâm. Quy hoạch đô thị phải gắn với kế sinh nhai của người dân để các đô thị mới không chỉ là nơi tập trung dân cư mà trở thành những không gian tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Ở giai đoạn phát triển tiếp theo, TS. Vũ Thanh Nguyên cho rằng bên cạnh việc duy trì các ngành kinh tế truyền thống, cần mở rộng sang các loại hình kinh tế mới như kinh tế năng lượng và kinh tế cửa ngõ, bao gồm logistics, thương mại xuyên biên giới và các dịch vụ hậu cần. Theo bà, đây sẽ là những động lực góp phần tối ưu hóa không gian phát triển trong tương lai.