Thặng dư thương mại khổng lồ là bàn đạp để Trung Quốc trở thành chủ nợ lớn toàn cầu

Cuộc chuyển đổi bắt đầu gần 20 năm trước

Khoảng ba thập kỷ trước, các nhà xuất khẩu Trung Quốc từng duy trì một thông lệ đặc biệt. Với mỗi USD kiếm được từ thị trường nước ngoài, họ phải giao nộp cho chính phủ và nhận lại nhân dân tệ.

Nhưng sau khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2001, xuất khẩu tăng vọt đã khiến dự trữ ngoại hối của Bắc Kinh phình to, hâm nóng lạm phát trong nước và làm phương Tây bức xúc.

Sự kiện đó là chất xúc tác cho một thay đổi lớn. Tình hình trở nên cấp bách hơn sau khi nhóm G7 đóng băng khoảng 300 tỷ USD dự trữ ngoại hối của ngân hàng trung ương Nga để trừng phạt việc Moscow tấn công Ukraine vào năm 2021.

Sự thay đổi càng tăng tốc sau khi ông Donald Trump tái đắc cử tổng thống Mỹ vào năm 2024, trong bối cảnh giới chuyên gia lo ngại căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ leo thang trở lại.

Vậy thay đổi ấy là gì? Đó là một cuộc chuyển đổi mà Bắc Kinh đã theo đuổi trong gần 20 năm qua nhằm “tích trữ ngoại hối trong dân” thay vì để ngân hàng trung ương quản lý chúng.

Giờ đây, thay vì bán USD cho chính phủ để đổi lấy nhân dân tệ, các nhà xuất khẩu Trung Quốc có thể gửi tiền vào các ngân hàng thương mại hoặc giữ lại trong sổ sách kế toán của mình, từ đó đầu tư ra nước ngoài.

Nhờ động thái “bật đèn xanh” từ Bắc Kinh, các doanh nghiệp Trung Quốc đang củng cố vững chắc hơn vị thế của mình trong hệ thống tài chính toàn cầu, giúp họ dễ ứng phó với các lệnh trừng phạt của phương Tây hơn.

Nguồn thanh khoản khổng lồ cho thị trường toàn cầu

Trong năm 2025, số USD mà các nhà xuất khẩu Trung Quốc kiếm từ thị trường nước ngoài còn nhiều hơn những năm trước, bất chấp chính sách thuế quan hà khắc của Tổng thống Trump.

Do rào cản thuế quan mà Mỹ dựng lên, các công ty Trung Quốc đã đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá sang các thị trường khác, điển hình là Liên minh châu Âu và Hiệp hội các nước Đông Nam Á.

Và, do hoạt động nhập khẩu bị kìm hãm bởi nhu cầu nội địa yếu, xuất khẩu tăng mạnh đã giúp Trung Quốc ghi nhận thặng dư thương mại lớn nhất trong lịch sử thế giới – xấp xỉ 1.200 tỷ USD.

Thay vì để phần lớn khoản lợi nhuận khổng lồ đó nằm im trong két ngân hàng trung ương, các doanh nghiệp, ngân hàng và cá nhân Trung Quốc đã dùng tiền để mua tài sản nước ngoài.

Theo dữ liệu mới nhất từ Cục Quản lý Ngoại hối Nhà nước Trung Quốc (SAFE), các nhà đầu tư không thuộc khu vực công đã mua thêm hơn 1.000 tỷ USD tài sản nước ngoài trong ba quý đầu năm 2025 – gấp hơn hai lần mức tăng trưởng trung bình hàng năm trong thập kỷ qua.

Đi sâu hơn, dựa trên một phân tích của Bloomberg, khu vực tư nhân Trung Quốc đã mua thêm 535 tỷ USD chứng khoán nước ngoài, bao gồm cổ phiếu Mỹ, trái phiếu châu Âu, các quỹ tương hỗ,… Song, phân tích của Bloomberg không thể xác định chi tiết từng điểm đến của dòng vốn.

Dù vậy, dữ liệu của Bộ Tài chính Mỹ có thể phần nào chứng minh điều đó, bởi xu hướng rót vốn ra nước ngoài của khu vực tư nhân Trung Quốc phù hợp với dòng vốn tư nhân đổ vào thị trường chứng khoán Mỹ trong 12 tháng tính đến tháng 10.

Dữ liệu cho thấy các nhà đầu tư tại Hong Kong và Bỉ – những chiếc “cửa sổ” giúp người Trung Quốc rót vốn ra nước ngoài – đã mua ròng cổ phiếu Mỹ trong cùng giai đoạn.

Nhờ dòng vốn đầu tư ra nước ngoài tăng vọt, tài sản nước ngoài do khu vực tư nhân Trung Quốc nắm giữ đã vượt qua tổng nợ nước ngoài vào năm ngoái, lần đầu tiên trong lịch sử quốc gia tỷ dân.

Đến cuối tháng 9 năm ngoái, các nhà đầu tư tư nhân Trung Quốc đang sở hữu khoảng 7.800 tỷ USD tài sản nước ngoài. Mức tăng của lượng tài sản nước ngoài gấp đà tăng của dự trữ ngoại hối chính thức gần 5 lần.

Và tính chung, Trung Quốc đã tích luỹ được tổng lượng tài sản nước ngoài (bao gồm dự trữ ngoại hối chính thức và tài sản nước ngoài không phải dự trữ) khoảng 11.000 tỷ USD, theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Bloomberg.

Con số trên đã vượt tổng lượng tài sản nước ngoài mà Nhật Bản sở hữu. Nhờ vậy, Trung Quốc đang trở thành “nhà cung cấp” vốn khổng lồ cho thị trường toàn cầu, tương đương hơn 36% thị trường trái phiếu kho bạc Mỹ trị giá 30.000 tỷ USD.

“Năm 2025 có thể đánh dấu sự khởi đầu của quá trình chuyển đổi biến Trung Quốc thành một quốc gia chủ nợ ròng thực thụ”, các nhà kinh tế tại Bank of China International Securities nhận định. “Điều này cũng cho thấy khu vực tư nhân đang ngày càng nhạy cảm với sự tăng giá của đồng nhân dân tệ”.

Trong tương lai, sự gia tăng liên tục của thặng dư thương mại sẽ càng thúc đẩy khu vực tư nhân Trung Quốc đem tiền đi mua tài sản nước ngoài hơn. Vai trò của nguồn thanh khoản Trung Quốc do đó cũng sẽ ngày càng khuếch đại.

“Thặng dư thương mại của Trung Quốc có khả năng vẫn ở mức cao trong những năm tới nhờ tính cạnh tranh của ngành sản xuất nước này”, ông Louis Kuijs, nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á – Thái Bình Dương của S&P Global Ratings, dự báo.

“Dòng vốn chảy từ Trung Quốc ra thị trường toàn cầu cũng có khả năng sẽ tiếp tục tăng, đặc biệt là trong bối cảnh nền kinh tế nội địa ảm đạm và nhà đầu tư vẫn phấn khích với các tài sản nước ngoài”, vị chuyên gia giải thích thêm.

Rủi ro dòng vốn Trung Quốc đảo chiều

Việc khu vực tư nhân Trung Quốc đem tiền ra nước ngoài đầu tư cũng đi kèm với một rủi ro. Đó là hệ thống tài chính toàn cầu sẽ ngày càng phụ thuộc vào thanh khoản có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Sự phụ thuộc đó có thể gây tác động sâu sắc đến thị trường toàn cầu nếu dòng vốn Trung Quốc đột ngột đảo chiều quay trở về quê nhà, đặc biệt là trong thời điểm đồng nhân dân tệ đang dần mạnh lên.

“Khi sự hiện diện của đầu tư tư nhân Trung Quốc ngày càng mở rộng, nền kinh tế tỷ dân chắc chắn sẽ đóng vai trò lớn hơn trong dòng vốn toàn cầu”, ông Liu Peiqian, nhà kinh tế cấp cao tại Fidelity International, nhấn mạnh.

Trong kịch bản đồng nhân dân tệ tăng giá nhanh chóng và dòng vốn Trung Quốc hồi hương, phản ứng dây chuyền có thể xảy ra và gây ra những đợt bán tháo nghiêm trọng cho nhiều loại tài sản, đồng thời kéo chi phí đi vay toàn cầu đi lên.

Các dấu hiệu về việc dòng vốn hồi hương với quy mô lớn đã bắt đầu xuất hiện. Một phân tích mới đây của ngân hàng Goldman Sachs dựa trên dữ liệu chính thức của Trung Quốc là bằng chứng.

Vào tháng 12, Trung Quốc đã ghi nhận dòng vốn vào “lớn nhất từ trước đến nay” là 128 tỷ USD. Điều này diễn ra trong bối cảnh các doanh nghiệp Trung Quốc đẩy mạnh chuyển đổi ngoại tệ sang nhân dân tệ.

Khác với dự trữ ngoại hối chính thức vốn được quản lý dài hạn và ưu tiên sự ổn định, dòng vốn của khu vực tư nhân Trung Quốc chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi tâm lý thị trường.

Nếu đồng nhân dân tệ tăng vọt hoặc lãi suất tại Trung Quốc bắt đầu đi lên, những nhà đầu tư đó có thể đồng loạt bán ra lượng tài sản nước ngoài để chốt lời và mang tiền về nhà.

Một khi xảy ra, kịch bản trên có nguy cơ kích hoạt một vòng lặp liên hồi. Nếu nhu cầu đối với nhân dân tệ tăng đột biến, đồng tiền này sẽ càng tăng giá, dẫn đến dòng vốn quay trở lại Trung Quốc mạnh lên hơn nữa và cứ thế lặp lại, có nguy cơ thổi phồng bong bóng tài sản.

Ngân hàng trung ương Trung Quốc dường như nhận thức được mối đe doạ đó và đang thận trọng điều chỉnh đà tăng của đồng nhân dân tệ. Nhưng chiến lược này có thể tạo tiền đề cho sự biến động mạnh hơn nữa trong tương lai.