Vì sao bỗng dưng đứng tên doanh nghiệp, hộ kinh doanh?

Thời gian qua, nhiều người phản ánh “bỗng dưng” đứng tên doanh nghiệp, hộ kinh doanh. Họ chỉ biết mình là chủ doanh nghiệp khi nhận thông báo nợ thuế, nguy cơ bị tạm hoãn xuất cảnh.

Theo quy định trước đây, người dân tự kê khai, chịu trách nhiệm về tính hợp pháp, chính xác các nội dung khi đăng ký thành lập doanh nghiệp, nhưng không cần phải xác thực định danh. Ông Nguyễn Hoàng Sơn, Phó chủ tịch Hội Tư vấn và đại lý thuế TP HCM kiêm CEO Việt Tín, cho rằng quy trình này giúp giảm thủ tục gia nhập thị trường cho người dân, doanh nghiệp, nhưng cũng tạo kẽ hở cho hành vi trục lợi.

Ông Sơn ví dụ, trước khi hệ thống xác thực điện tử VNeID ra đời, người khởi sự kinh doanh chỉ cần bản sao giấy tờ tùy thân (CCCD hoặc CMND) là có thể nộp hồ sơ, không đòi hỏi đại diện pháp luật hay cổ đông có mặt trực tiếp tại phòng đăng ký kinh doanh. Việc xác minh địa chỉ cũng gặp khó khăn khi nhiều doanh nghiệp đặt “văn phòng ảo”, trong khi cơ quan chức năng chủ yếu duyệt hồ sơ trên giấy, không kiểm tra thực tế.

Mục đích của các vụ mạo danh này, theo ông, phần lớn nhằm trục lợi bất chính. Trong đó, phổ biến nhất là mua bán hóa đơn khống, trốn thuế và gian lận thuế.

Phó chủ tịch Hội Tư vấn và đại lý thuế TP HCM cho rằng, doanh nghiệp “ma” được thành lập không có hoạt động kinh doanh thực, chỉ xuất hóa đơn khống bán cho đơn vị khác. Bên mua dùng hóa đơn này khấu trừ thuế giá trị gia tăng (VAT) hoặc hạch toán chi phí khống, từ đó giảm số tiền phải nộp hoặc hoàn thuế. Ngoài ra, một số người còn lợi dụng thông tin cá nhân của người khác để thành lập doanh nghiệp “quân xanh, quân đỏ”, tạo hồ sơ báo giá giả, chi phối kết quả các gói thầu dự án.

Nói với VnExpress, ông Nguyễn Đức Trung, Phó cục trưởng Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), nhìn nhận phần lớn các vụ việc phát sinh do thông tin, giấy tờ tùy thân hoặc dữ liệu cá nhân của một số người bị lộ lọt hoặc sử dụng trái phép. Nhóm này sau đó lợi dụng môi trường điện tử và công nghệ để vi phạm.

“Các hành vi mạo danh này là vi phạm pháp luật và sẽ bị xử lý nghiêm”, ông Trung nói, thêm rằng nguyên nhân các vụ việc vừa qua không hoàn toàn do kẽ hở pháp lý, thủ tục đăng ký kinh doanh hay sự phối hợp liên ngành.

Đại diện Bộ Tài chính cho biết, hệ thống, quy định về đăng ký doanh nghiệp liên tục được cập nhật, hoàn thiện để tạo thuận lợi tối đa cho người dân. Từ ngày 23/7, theo Nghị định 296, quy trình đăng ký, hệ thống dữ liệu giữa các cơ quan được triển khai để hạn chế tình trạng mạo danh.

Cụ thể, người muốn lập doanh nghiệp tự kê khai, nộp giấy tờ. Họ (hoặc người được ủy quyền) có thể nộp hồ sơ trực tuyến hoặc bản giấy, nhưng bắt buộc phải xác thực định danh điện tử qua VNeID.

“Quy định bắt buộc xác thực điện tử giúp hồ sơ tăng độ tin cậy ngay từ khâu tiếp nhận, hạn chế nguy cơ giả mạo trong đăng ký doanh nghiệp”, ông Trung nói.

Dù siết chặt việc định danh, ông cho rằng không giải pháp kỹ thuật hay hành chính nào có thể loại bỏ hoàn toàn vi phạm. Bởi trường hợp kẻ gian sử dụng thủ đoạn công nghệ cao hoặc lừa đảo chiếm tài khoản VNeID, nguy cơ bị mạo danh lập doanh nghiệp vẫn xảy ra.

Đại diện Bộ Tài chính khuyến cáo người dân cần chủ động bảo vệ tài khoản VNeID, không chia sẻ mật khẩu, mã OTP, mã xác thực hoặc cho người khác mượn thiết bị đã đăng nhập tài khoản. Đồng thời, người dân cũng cần thường xuyên theo dõi các thông báo và khóa tài khoản ngay khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Cùng quan điểm, ông Sơn nhìn nhận việc nhiều người phát hiện bị mạo danh lập doanh nghiệp “ma” trong thời gian qua phần lớn được phát hiện do chủ động tra cứu trên ứng dụng eTax Mobile/VNeID.

Tuy nhiên, người bị mạo danh gặp nhiều vướng mắc khi tìm cách xử lý. Tháng trước, anh Vũ Văn Thành (Hà Nội) phát hiện mình bị mạo danh đứng tên đại diện pháp luật cho một doanh nghiệp nợ thuế quá hạn hơn 4,1 triệu đồng. Anh đề nghị cơ quan thuế xác minh, xử lý và nộp đơn trình báo sự việc tại Sở Tài chính Hà Nội. Hồ sơ của anh Thành đã được các cơ quan tiếp nhận, chuyển sang cơ quan công an, song đến nay chưa có kết quả xử lý.

Ông Nguyễn Hoàng Sơn cho rằng quy trình phối hợp giữa các cơ quan liên ngành còn phức tạp. Khi phát hiện bị mạo danh, người dân thường lúng túng không biết bắt đầu từ đâu. Họ phải tự liên lạc nhiều nơi như phòng đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế, công an… để trình báo và giải trình các nghĩa vụ pháp lý phát sinh.

“Người dân phải tự chứng minh mình vô tội, bởi cơ quan chức năng không có đủ căn cứ để phân biệt ai là nạn nhân, ai là người mạo danh”, ông Sơn nói và cho rằng quá trình này thường kéo dài thời gian xử lý.

Luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLaw đề xuất cơ quan đăng ký kinh doanh, công an, thuế có thể thiết lập một cơ chế xử lý nhanh để giảm thời gian xác minh cho người dân khi có dấu hiệu bị mạo danh.

Ở khía cạnh này, Phó cục trưởng Phát triển Doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể giải thích việc xử lý vi phạm liên quan đến nhiều lĩnh vực, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành.

Ông cho biết, thời gian tới Bộ tiếp tục tăng kết nối, chia sẻ dữ liệu với Bộ Công an, cơ quan thuế… và hoàn thiện quy trình phối hợp xử lý trường hợp có dấu hiệu mạo danh lập doanh nghiệp. “Khi đó, thời gian xử lý sẽ được rút ngắn, giảm chi phí tuân thủ và tăng hiệu quả bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp”, Phó cục trưởng nêu.

Đại diện Bộ Tài chính cũng nhìn nhận đề xuất lập đầu mối duy nhất tiếp nhận phản ánh mạo danh phù hợp với chủ trương cải cách thủ tục và chuyển đổi số. Tuy nhiên, việc triển khai cần nghiên cứu kỹ dựa trên quy định pháp luật và chức năng từng đơn vị để đảm bảo tính khả thi.