Bước chuyển mình tỷ đô từ tư duy kinh tế nông nghiệp

Nông nghiệp Việt Nam không yếu về nguồn cung, sản lượng hay chất lượng. Vấn đề là những lợi thế đó chưa được tổ chức đủ tốt để chuyển hóa thành giá trị bền vững.

Trong cuộc trao đổi với Mekong ASEAN, bà Đặng Huỳnh Ức My, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Thành Thành Công – Biên Hòa (AgriS), chia sẻ góc nhìn về những chuyển đổi trong tư duy nhằm tìm “cửa thắng” cho nông nghiệp Việt. Theo bà, câu trả lời nằm ở năng lực tổ chức và kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị, hơn là ở bản thân hoạt động sản xuất.

Từ cách tiếp cận đó, AgriS đang được định hình như một mô hình thử nghiệm cho một hướng đi mới: chuyển từ doanh nghiệp sản xuất sang cấu trúc tích hợp, số hóa và điều phối chuỗi giá trị nông nghiệp trên quy mô khu vực.

Mekong ASEAN: AgriS đang định hình như một tập đoàn nông nghiệp công nghệ cao với mô hình tích hợp chuỗi giá trị và hệ sinh thái hợp tác “5 Nhà”. Nếu phải gọi tên một thay đổi mang tính “bản chất” trong chiến lược của AgriS, bà cho rằng đó là gì?

Bà Đặng Huỳnh Ức My: Tôi đến với nông nghiệp qua con đường tài chính. Ban đầu là đọc con số, nhưng càng đi sâu nghiên cứu “hiểu con người, đất đai và cây trồng”, tôi càng nhận ra một điều: nông dân Việt Nam rất giỏi và bền bỉ, nhưng những nỗ lực đó không phải lúc nào cũng được chuyển hóa thành giá trị tương xứng, bền vững.

Khi nhìn lại, tôi thấy nông nghiệp của chúng ta không thiếu sản lượng, mà thiếu một cấu trúc đủ tốt để kết nối từ sản xuất đến thị trường. Giá trị vì thế thường bị phân mảnh và rơi rụng ở nhiều khâu.

Trước đây, AgriS vận hành như một doanh nghiệp sản xuất điển hình: tối ưu năng suất, kiểm soát chi phí, giữ thị phần. Cách tiếp cận đó đưa AgriS lên vị trí dẫn đầu ngành đường với khoảng 46% thị phần nội địa. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, doanh nghiệp sẽ khó đi xa hơn và không đủ để đạt mục tiêu doanh thu 60.000 tỷ đồng và vốn hóa 2,7 tỷ USD vào năm 2030.

Từ năm 2022, chúng tôi bắt đầu chuyển sang một cách tiếp cận khác: Chuyển trọng tâm từ sản xuất sang việc tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị.

Thay vì vận hành theo từng khâu riêng lẻ, AgriS xây dựng một cấu trúc tích hợp, kết nối sản xuất, thương mại và các lớp dịch vụ trên cùng một nền tảng (mô hình Chuỗi giá trị thương mại tuần hoàn với cấu trúc “3 Trung tâm – 3 Dịch vụ – 1 Hệ thống”). Các trung tâm kinh doanh nông nghiệp (AgriC), sản xuất (ProC) và thương mại (ComC) được liên kết với các năng lực như công nghệ nông nghiệp AgTech, công nghệ thực phẩm FoodTech và tài chính FinTech trên nền tảng ESG.

Khi cấu trúc vận hành được thiết kế lại, vai trò của AgriS được định nghĩa lại theo hướng kết nối và điều phối các chủ thể trong hệ sinh thái “5 Nhà” gồm Nhà nước, Nhà băng, Nhà khoa học, Nhà doanh nghiệp và Nhà nông.

Trong bối cảnh nông nghiệp ngày càng gắn với các vấn đề như an ninh lương thực, biến đổi khí hậu và thương mại quốc tế, đây cũng là “tấm hộ chiếu mềm” giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào các cuộc đàm phán và dòng vốn toàn cầu.

Mekong ASEAN: Hiện nay, dữ liệu và công nghệ đang trở thành yếu tố quyết định lợi thế cạnh tranh trong nhiều ngành. Với AgriS, công nghệ nông nghiệp sẽ thay đổi cách doanh nghiệp tạo giá trị như thế nào trong 5–10 năm tới?

Bà Đặng Huỳnh Ức My: Một trong những vấn đề lớn nhất của nông nghiệp Việt là lãng phí – không chỉ ở vật tư như phân bón, hay chi phí canh tác, mà còn ở cách sản xuất tách rời thị trường. Nhiều khi sản xuất xong mới lo tìm đầu ra.

Gốc rễ của tình trạng này là thiếu một hệ thống đủ tốt để tính toán tổng thể và kết nối toàn bộ chuỗi.

Dữ liệu là cách chúng tôi tiếp cận bài toán này.

AgriS đang triển khai Đề án Hiện đại hóa – Số hóa Nông nghiệp giai đoạn 2025–2030, với mục tiêu xây dựng hệ thống dữ liệu xuyên suốt từ vùng nguyên liệu đến thị trường. Các nền tảng như DigiFarm, hệ thống truy xuất nguồn gốc và các công cụ phân tích vận hành được tích hợp trong cùng một cấu trúc thống nhất, giúp chuyển từ quản trị phân tán sang quản trị theo dữ liệu thời gian thực.

Ở cấp độ ngành, chúng tôi cũng tham gia phát triển Trung tâm Dữ liệu Trồng trọt Quốc gia cùng các đơn vị liên quan, hướng tới chuẩn hóa dữ liệu nông nghiệp như một hạ tầng chung. Khi dữ liệu được xác lập là nguồn lực chiến lược, việc doanh nghiệp tham gia xây dựng và vận hành hạ tầng này tạo nền tảng cho năng lực cạnh tranh dài hạn của toàn ngành.

Nhưng với AgriS, dữ liệu không chỉ là công cụ vận hành. Giá trị lớn hơn nằm ở việc minh bạch thông tin đang trở thành “ngôn ngữ chung” để doanh nghiệp có thể làm việc với các đối tác và định chế tài chính quốc tế. Đây là yếu tố ngày càng quan trọng khi dòng vốn toàn cầu ưu tiên các mô hình có khả năng đo lường và kiểm soát rủi ro.

Hiện chúng tôi đang xây dựng mạng lưới R&D của AgriS tại nhiều quốc gia, hợp tác với các tổ chức như Farmacist tại Úc trong tư vấn nông học và dữ liệu cây trồng, hay Singapore Agri-Food Innovation Lab (SAIL) và Đại học Công nghệ Nanyang tại Singapore trong nghiên cứu thương mại tiêu dùng. Đồng thời, AgriS hợp tác với các viện nghiên cứu tại Việt Nam nhằm tối ưu hóa sản xuất tại các vùng nguyên liệu và nông trường khảo nghiệm.

Mạng lưới này giúp rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu, phân tích đến thương mại hóa giải pháp nông nghiệp ở quy mô khu vực.

Trong 10 năm tới, lợi thế sẽ thuộc về những doanh nghiệp kiểm soát tốt dữ liệu của toàn bộ chuỗi giá trị, thay vì chỉ mở rộng quy mô hay tích lũy đất đai. Và đó là nền tảng mà AgriS đang xây dựng: mạng lưới kết nối và quản trị dữ liệu bằng nguồn lực thực tế.

Mekong ASEAN: AgriS đang mở rộng sang nhiều thị trường có đặc thù rất khác nhau. Trong dài hạn, doanh nghiệp muốn định vị mình là gì trong chuỗi giá trị nông nghiệp khu vực?

Bà Đặng Huỳnh Ức My: Chúng tôi định vị AgriS theo hướng tích hợp và điều phối chuỗi giá trị nông nghiệp.

Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp tham gia đồng thời vào nhiều khâu: từ tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến, đến thương mại và phát triển thị trường. Khi các khâu này được kết nối trong một cấu trúc thống nhất, giá trị không còn bị phân mảnh và doanh nghiệp có thể giữ lại phần giá trị gia tăng cao hơn.

Cách tiếp cận thị trường khu vực của AgriS cũng đi theo logic này.

Theo đó, AgriS đã và đang từng bước xây dựng vai trò như một nền tảng kết nối hệ sinh thái, nơi các chủ thể như nông dân, nhà khoa học và các định chế tài chính cùng tham gia trong một cấu trúc vận hành chung. Thay vì nhân rộng một mô hình sản xuất, chúng tôi tiếp cận thị trường như một bài toán cần được thiết kế và vận hành chuỗi giá trị phù hợp với từng bối cảnh cụ thể.

Lào có vùng nguyên liệu nhưng thiếu công nghệ chế biến. Campuchia có đất nhưng chưa kết nối được vào chuỗi xuất khẩu. Australia có công nghệ nông học nhưng cần cầu nối vào châu Á. Indonesia có quy mô lớn nhưng cần chuẩn hóa chuỗi giá trị.

AgriS tham gia vào những khoảng trống đó bằng cách thiết kế những bậc thang vừa sức để từng đối tác có thể bước lên cùng, kết nối các yếu tố rời rạc thành một cấu trúc vận hành hoàn chỉnh hơn.

Đó cũng là cách chúng tôi mở rộng – việc mở rộng không dừng ở tiếp cận thị trường mới, mà hướng tới tham gia tổ chức lại chuỗi giá trị ở quy mô khu vực.

Mekong ASEAN: Mục tiêu Net Zero 2035 thường được nhìn dưới góc độ môi trường. Nhưng dưới góc nhìn chiến lược, chuyển đổi xanh đang mang lại lợi thế kinh doanh cụ thể nào cho AgriS, thưa bà?

Bà Đặng Huỳnh Ức My: Nếu ESG chỉ dừng ở chứng chỉ “giấy thông hành” thì sẽ không tạo ra nhiều giá trị. Với chúng tôi, ESG cần phải trở thành gốc rễ trong chiến lược – một “hệ điều hành” giúp doanh nghiệp Việt vận hành và ra quyết định hằng ngày bằng ngôn ngữ toàn cầu.

Bền vững không phải khẩu hiệu hay bộ tiêu chuẩn để đạt chứng chỉ, xương sống này cần phải gắn vào mọi quyết định từ đồng ruộng, nhà máy đến bàn đàm phán thương mại quốc tế.

Điều này thể hiện rõ ở ba khía cạnh.

Thứ nhất là thị trường. AgriS là doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên đạt chứng nhận Bonsucro – một tiêu chuẩn toàn cầu về sản xuất mía đường bền vững. Hiện nay, nhiều thị trường như EU, Nhật Bản hay Hàn Quốc xem các tiêu chuẩn này là điều kiện bắt buộc để sản phẩm có thể tham gia vào hệ thống phân phối.

Thứ hai là về vốn. Với các định chế tài chính quốc tế, ESG không phải là yếu tố “cộng thêm”, mà là điều kiện đầu vào. Ví dụ, DEG – Quỹ đầu tư thuộc Ngân hàng tái thiết Đức KFW – không chỉ cấp tín dụng mà còn hỗ trợ kỹ thuật không hoàn lại để AgriS triển khai các dự án kinh tế tuần hoàn tại Attapeu, Lào. Đây là hình thức hợp tác thường chỉ dành cho các đối tác đáp ứng tiêu chuẩn ESG ở mức cao.

Thứ ba là năng lực vận hành. Khi các tiêu chuẩn ESG được tích hợp vào hệ thống quản trị, từ vùng nguyên liệu đến nhà máy và thị trường, doanh nghiệp có thể kiểm soát rủi ro tốt hơn và vận hành minh bạch hơn.

Những nỗ lực này cũng được phản ánh qua các chỉ số cụ thể. AgriS đã 8 năm liên tiếp nằm trong rổ VNSI20 với điểm ESG 95%, Báo cáo phát triển bền vững được kiểm toán độc lập; đồng thời áp dụng các chuẩn quản trị rủi ro quốc tế như ISO 31000:2018 và COSO ERM 2017.

Trong gần hai năm, AgriS đã huy động được hơn 400 triệu USD vốn quốc tế. Con số này không đến từ may mắn hay một yếu tố riêng lẻ, mà là kết quả của quá trình chuẩn hóa vận hành và xây dựng niềm tin theo thời gian.

Mekong ASEAN: Từ câu chuyện của AgriS, theo bà, đâu là bước chuyển quan trọng nhất để doanh nghiệp nông nghiệp Việt có thể bước lên các tầng giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu?

Bà Đặng Huỳnh Ức My: Một thực tế là các doanh nghiệp ở tầng nguyên liệu luôn bị ép biên vì họ là người chấp nhận giá chứ không phải người định giá.

Bước chuyển quyết định không nằm ở việc mở rộng quy mô, đầu tư máy móc hay mở thêm thị trường, mà ở khả năng kiểm soát được đồng thời nhiều khâu trong chuỗi: từ chế biến sâu, rồi thương mại hóa trực tiếp, đến xây dựng một hệ sinh thái đa bên để trở thành hạt nhân tổ chức chuỗi thay vì chỉ là một mắt xích.

Betrimex là ví dụ cụ thể trong hệ sinh thái của chúng tôi. Doanh thu của doanh nghiệp này tăng trưởng hơn 80% trong năm 2025. Việc AgriS nâng tỷ lệ sở hữu lên khoảng 40% tại Betrimex trong niên độ tới không đơn thuần là câu chuyện tài chính, mà phản ánh một logic rõ ràng: chuỗi giá trị dừa mà Betrimex đang vận hành đã đủ năng lực tham gia vào việc định giá trên thị trường.

Đó là kết quả của một quá trình đầu tư song song vào R&D, chế biến sâu và chuẩn hóa xuất khẩu. Ba yếu tố này phải đi cùng nhau, không thể tách rời.

Khi một doanh nghiệp đầu chuỗi có thể kết nối được nông dân, nhà khoa học, định chế tài chính và Nhà nước trong cùng một cấu trúc vận hành, họ không còn là một mắt xích, mà trở thành trung tâm tổ chức chuỗi giá trị. Khi đó, nông nghiệp Việt Nam mới có thể tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu theo nghĩa định hình giá trị.

Tôi cho rằng đó chính là “cửa thắng” của nông nghiệp Việt Nam – và câu hỏi không còn là có hay không, mà là doanh nghiệp nào đủ sẵn sàng để bước qua.

Sau hơn 56 năm tích lũy kinh nghiệm và dữ liệu nông nghiệp, cùng gần hai thập kỷ vận hành theo các chuẩn mực quản trị của một doanh nghiệp niêm yết, AgriS đang mở rộng hiện diện trong khu vực theo một cách tiếp cận khác. Không đi theo đường cũ của sản xuất đơn lẻ, doanh nghiệp từng bước tham gia vào việc tổ chức lại cách giá trị được tạo ra trong toàn bộ chuỗi.

Quy mô hơn 200 dòng sản phẩm từ mía, dừa, gạo và trái cây, cùng mạng lưới R&D kết nối giữa Việt Nam và các trung tâm nghiên cứu quốc tế, cho thấy nền tảng mà AgriS đang xây dựng không chỉ nằm ở sản phẩm, mà thể hiện ở khả năng tích hợp dữ liệu, công nghệ và chuẩn mực vận hành.

Hơn 400 triệu USD vốn quốc tế huy động được vừa là nguồn lực tài chính, vừa là sự kiểm chứng cho hướng đi này. Khi dòng vốn đi kèm với các yêu cầu về minh bạch, đo lường và quản trị rủi ro, mô hình vận hành cũng buộc phải thay đổi theo.

Từ một doanh nghiệp quen với việc tối ưu từng khâu riêng lẻ, AgriS đang dịch chuyển sang vai trò có thể kết nối và điều phối nhiều lớp giá trị cùng lúc. Và trong sự dịch chuyển đó, “cửa thắng” của nông nghiệp Việt có lẽ sẽ được quyết định bởi việc ai nắm được cấu trúc tạo ra giá trị, hơn là chỉ gia tăng sản lượng.